قارچها یکی از امید بخش ترین موجودات زنده ای هستند که درتحقیقات زیست فناوری مورد استفاده قرار می گیرند. در حال حاضر، قارچها به معنای کلیخود، نقش مهمی در صنعت ، پزشکی و کشاورزی ایفا می کنند و در واقع صنایع مرتبط باقارچ ، یکی از مهمترین و سودآورترین صنایع در سطح جهانی است. با توجه به اهمیتروزافزون و رو به گسترش قارچها در صنایع مختلف ، پژوهشگران گروه زیست فناوریقارچهای صنعتی جهاد دانشگاهی مشهد هم طی چند سال تحقیق و بررسی موفق شده اند دانشفنی تولید قارچهای خوراکی دارویی را کسب کنند.


البته کارهای پژوهشی این گروه به این بخش خلاصه نمی شود و بایداستخراج رنگ از قارچها را هم به دستاوردهای ارزشمند آنها اضافه کرد. زیست فناوری (Biotechnology) ابزاری است که از زمان پیدایش خود یعنی اواخر دهه ۱۹۸۰ تحولی شگرفدر تمامی علوم کاربردی بویژه کشاورزی و پزشکی به وجود آورده است ، اما باید توجهداشت که امروزه زیست فناوری یک فن صرفا آزمایشگاهی نیست ، بلکه موجب ایجاد صنایعبزرگ و تجارت بین المللی در عرصه های غذا و دارو شده و اقتصاد جهانی را به طورمحسوسی تحت تاثیر قرار داده است. در این میان ، قارچها(Fungi) یکی از امید بخش ترینموجودات زنده ای هستند که در تحقیقات زیست فناوری مورد استفاده قرار می گیرند.

در حال حاضر، قارچها به معنای کلی خود، نقش مهمی در صنعت ،پزشکی و کشاورزی ایفا می کنند. در واقع صنایع مرتبط با قارچ ، یکی از مهمترین وسودآورترین صنایع در سطح جهانی است.قارچهای خوراکی در صنایع غذایی (و چندین صنعتدیگر وابسته به آن)، قارچهای دارویی در صنایع داروسازی و قارچهای مولد رنگ در صنایعشیمایی (رنگ ، آرایشی ، بهداشتی و غیره) کاربردهای فراوانی دارند و همگی جزوقارچهای صنعتی محسوب می شوند.

به گفته حمید رضا پوریان فر،عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی مشهد،هنگامی که از قارچهای دارویی صحبت می شود، منظور فقط قارچهای خوراکی که نقش دارویینیز دارند، نیست ، بلکه هدف اشاره به تمامی قارچهایی است که ترکیبات مفید داروییتولید می کنند.

پوریان فر می افزاید: قارچهای دارویی خوراکی و غیر خوراکی یکیاز مهمترین و با ارزش ترین منابع دارویی هستند که در بسیاری از کشورهای آسیای شرقیو همچنین جوامع غربی روی ترکیبات دارویی آنها کار می شود.

عصاره های دارویی

از لحاظ پیشینه ، قارچهای دارویی (بویژه قارچهای بزرگ کلاهدار)به مدت طولانی نقش موفقیت آمیزی در درمان نقصهای ایمنی بویژه در طب سنتی چین داشتهاند. در فارماکوپه های چین ، استفاده از بیش از ۱۰۰ گونه از این قارچها برای درمانبسیاری از بیماری ها تشریح شده است. در حال حاضر، بسیاری از فرآورده های دارویی بهدست آمده از این قارچها توسط شرکتهای بزرگ دارویی در ژاپن ، کره و چین تولید میشوند. با این وجود، تاکنون این داروها کمتر در جهان پزشکی غرب مورد استفاده قرارگرفته اند که این امر به دلیل ساختار پیچیده و نداشتن خلوص دارویی قابل قبولآنهاست.

برخی از عصاره ها و ترکیباتی که بتازگی از قارچهای دارویی بدستآمده اند، امید زیادی را به لحاظ داشتن خواص تعدیل کننده ایمنی ، ضد سرطان ، قلبیعروقی ، ضد ویروس ، ضد باکتری ، ضد انگل و محافظت کننده در برابر هپاتیت و بیماریقند به وجود آورده اند. مطالعات علمی درخصوص قارچهای دارویی ، طی دو دهه گذشته بهطور فزاینده ای گسترش پیدا کرده است. این مطالعات ابتدا در ژاپن ، کره و چین و سپسدر امریکا توسعه پیدا کرد. همچنین گزارش های علمی مربوط در مجلات معتبر پزشکی وعلمی به چاپ رسیده است. لذا در آینده ، صنایع دارویی توجه ویژه ای به این منابعداشته و خواهند داشت.

یکی از مهمترین قارچهای دارویی ، قارچ شی تاکه ، نام عمومی Shiitake، نام علمی Lentinula edodesاست. تولید جهانی این قارچ در رتبه سوم وپس از قارچهای دکمه ای و صدفی قرار دارد، اما در برخی از کشورها مانند ژاپن ، چین وکره جنوبی ، حجم قابل توجهی از تولید سالانه قارچ را شامل می شود. این محصول به طوراعم همانند هر قارچ خوراکی دیگر، نقش مهمی در تامین نیاز غذایی جامعه بشری و به طوراخص ، کاربردهای بسیاری در حفظ سلامت و درمان بسیاری از بیماری ها دارد.

به گفته پوریان فر قارچ شی تاکه یک منبع عالی پروتئین ، عناصرمعدنی (ریزمغذی ها) ویتامین های D و B و دارای چربی و کالری کم است. همچنین مصرفاین قارچ به کاهش کلسترول خون کمک می کند. از سوی دیگر، تولید و پرورش قارچ شی تاکه موجب استفاده بهینه از ضایعات کشاورزی موجود در کشور می شود. لذا ضروری بود تاروی تهیه اسپاون (مایه تلقیحی قارچ) و به دست آوردن دانش فنی تولید و پرورش اینقارچ ، پژوهش های جدی صورت گیرد.

قارچها دارای رنگدانه هایی هستند که در موجودات دیگر یافت نمیشوند یا به میزان بسیار ناچیز وجود دارند بنابراین ، از حدود ۲ سال گذشته ، در گروهزیست فناوری قارچهای صنعتی جهاد دانشگاهی مشهد، مجموعه ای از طرحهای پژوهشی تدوین وسازمان یافت. هدف اولیه آن بوده است که امکان تولید اسپاون قارچ شی تا که بااستفاده از مواد متفاوتی چون خاک اره ، ضایعات چوب و دیگر ضایعات بخش کشاورزی و سپسامکان تولید میوه این قارچ در بسترها و شرایط محیطی متفاوت مورد مطالعه و بررسیدقیق قرار گیرد و درنهایت بهترین شرایط برای پرورش آن معرفی شود. مسوولیت این طرحهابه عهده دکتر مجید عزیزی از اعضای شورای علمی این گروه و استادیار دانشکده کشاورزیدانشگاه فردوسی مشهد است. در حال حاضر و شاید برای اولین بار در کشور، دانش فنیتولید میسلیوم خالص ، تولید اسپاون و تولید و پرورش اندام میوه دهی این قارچ بهصورت علمی توسط این گروه گزارش شده است. این در حالی است که به رغم تولید رو بهافزایش جهانی این قارچ ،تاکنون در کشورما اطلاعات منسجم ومنتشر شده ای در موردتولید این قارچ وجود نداشته وموارد بسیار نادری از تولید آن گزارش شده است.

رنگهایی استثنایی از جنس قارچ

از زمانهای بسیار قدیم رنگهای طبیعی همواره مورد توجه بشر بودهاست. رنگهای طبیعی به دلیل بالا بودن درجه ایمنی آنها همیشه نقش مهمی در رژیم غذاییبشر داشته اند و برای نسلهای متمادی با ایمنی استفاده شده اند. با گذشت زمان و نیازروزافزون صنایع (نساجی ، غذایی ، آرایشی و غیره) به رنگهای بیشتر، انسان ناچار بهتهیه و تولید انبوه رنگها به روشهای صنعتی و اکثرا مضر برای سلامت انسان و محیطزیست شد. این درحالی است که تولید و مصرف این رنگها موجب آلودگی هوا، سفره هایآبهای زیرزمینی و آبهای جاری و همچنین آلودگی زمینهای کشاورزی و مراتع و در صنعتغذایی موجب نگرانی عمیق درباره میزان ایمنی مواد رنگ کننده شیمیایی یا مصنوعی درسلامت بدن می شود.

به همین دلیل متخصصان غذایی مانند گذشته های دور به دنبالاستفاده مجدد و علمی تر از مواد رنگ کننده طبیعی هستند. دراین میان قارچها منابعارزشمندی برای رنگدانه های طبیعی و ایمن هستند. تعداد رنگدانه های متنوع موجود درقارچها بیش از ۱۰۰۰ عدد است. احتمالا مهمترین خصیصه این رنگدانه ها، تنوع زیادآنهاست. قارچها دارای رنگدانه هایی هستند که در موجودات دیگر یافت نمی شوند یا بهمیزان بسیار ناچیز وجود دارند. قارچ موناسکوس پورپورئوس یکی از مهمترین منابع قارچیبرای تولید رنگ است. لذا در این گروه ، قارچ موناسکوس پورپورئوس به یکی از اهدافمهم تحقیقاتی در کشور ما تبدیل شده است.

با توجه به اهمیت این نوع قارچها پژوهشگران گروه زیست فناوریقارچهای صنعتی طی یک طرح پژوهشی به مسوولیت مهندس صابری از اعضای شورای علمی اینگروه موفق به کسب دانش فنی کشت این قارچ و تولید رنگ قارچی از آن شدند. طی این طرح، کشت پرگنه و تولید رنگ از این قارچ در شرایط آزمایشگاهی بهینه سازی و دانش فنی آنبه صورت علمی گزارش شد. پوریان فر کاربرد این قارچ و رنگهای حاصل از آن را در صنایعداروسازی ، غذایی ، نساجی ، آرایشی و بهداشتی می داند و می افزاید: در حال حاضر ایننوع قارچ به منظور استفاده در صنایع از خارج از کشور وارد می شود، ولی در نظر استدر آینده نزدیک روی تولید نیمه تجاری رنگهای حاصل از این قارچ کار شود. به طور کلیفعالیت گروه پژوهشی زیست فناوری قارچهای صنعتی ، در عرصه قارچهای خوراکی ، دارویی ومولد رنگ است و ماموریت آن ، رشد و توسعه صنایع مرتبط با عرصه های مذکوراست. پوریانفر در پایان می گوید: انتظار می رود با توجه به قابلیت های زیست فناوری ، این دانشبتواند از سه طریق اصلی کمک در جهت بهبود ژنتیکی صفات کمی و کیفی قارچهای خوراکی ،افزایش بازده استحصال تجاری ترکیبات دارویی وافزایش بازده تولید تجاری پیگمان هایرنگی بر توسعه صنایع مرتبط با قارچ تاثیر داشته باشد.

منبع : سایت آفتاب