اهمیت این‌گونه درختان در باغ ایرانی، بیشتر ایجاد سایه وزیبایی است. اینگونه درختان که اکثراً غیر مثمر هستند بیشتر در محور اصلی باغ کاشتهمی‌شدند. در اینجا انواع درختان به ترتیب اهمیت آنها در باغ ایرانی معرفی می‌گردندمنابع مورد استفاده در این مبحث‌، باغهای ایرانی ( پیرنیا، محمد کریم ) باغ ایرانی(دانش دوست‌، یعقوب ) باغ ( ابوالقاسمی، لطیف ) گیاهان پهن برگ مقاوم به شرایطنامساعد( یارایی‌، رامی) فلور ایران ( قهرمان‌، احمد ) و کتاب TREES Coombes,Allem هستند.


۱)سروها:

تیرهCupressus Cupressaceae :

۱-۱)سرو ناز:Cupressus sempervirns

دارای تاج مخروطی شکل و زیباست و میوه آن به صورت کروی است. برگهای فلسی و متراکم دارد و نوک آن به سمت بالا قراردارد. زربین C.V var. horizon tallis با انشعابات فرعی و افقی و سرو شیرازC.v .var. Fastigiata که بعنوان گیاهتزئینی در باغهای تاریخی و در محورهای اصلی کاشته می‌شده و به باغ زیبایی خاصیمی‌بخشیده‌اند، از واریته‌های سروناز هستند.

۱-۲)سرو نقرهای: Capressus arizonica

دارای برگهای نقرهای است . بومی ایران نمی باشد. ولی در باغهاکشت آن دیده شده است و ارتفاع آن به ۸ متر می رسد.

۱-۳)سرو خمره‌ای Bieta orientalis

دارای برگهای فلسی شکل است. رنگ عمومی آن سبز و روشن است که درزمستان کمی تغییر رنگ می‌دهد. بعنوان پرچین هم از آن استفاده می‌شود. میوه آنمخروطی کوچک است. از۲ الی ۵ فلس تشکیل شده که در کنار هر فلس دو دانه قرار گرفتهاست. سروها از گونه‌های رایج در باغ‌های ایرانی هستند و در اکثر باغهای تاریخیبویژه در باغهای شیراز، باغ فین کاشان و باغ شاهزاده ماهان مشاهده می‌شوند.

۲)چنار:

درختی پهن برگ و خزان کننده‌، با پوست روشن (خاکستری) است. ارتفاع آن به ۲۵ متر می‌رسد. میوه آن کرکدار وگرد و دارای دنباله است. دنبالهمیوه‌ها اکثراً بین ۶تا ۸ سانتی‌متر است .میوه آن در پاییز می‌‌رسد. برگها با پهنکدارای ۵ تا ۷ قطعه دندانه‌‌دار هستند. گرده آن باعث آلرژی در افراد می‌شود مهمترینگونه آن P.orientalis است که در باغهای قدیمی در مناطقی مانند تهران رواج بسیارداشته است و اصولاً تهران در قدیم چنارستان بوده است. از گونه‌های دیگر آن می‌توانبه P.hispanica و P.aceiflia اشاره کرد.

۳)کاج ایرانیPinus eldarica PinaceaeAbistacaea :

درختی بزرگ با میوه مخروطی شکل است که ارتفاع درخت به ۲۰تا۳۰ متر می‌رسد. شاخه‌های آن نسبتاً بلند هستند برگهای آن دائمی با یک رگبرگمی‌باشد.

دانه گرده (میکروسپور) :

اندام تولید مثلی نرگیاه آن دارای بادکنک است که موجب تسهیل درعمل گرده افشانی می‌گردد. دستگاه ماده مخروطی شکل و بر روی آن برگه‌های متعددیموجود است که آنها را برچه ( کوچکترین واحد مادگی) می نامند، درون آن تخمک )مگاسپور: اندام تولید مثلی ماده گیاه ) قرار دارد. چوب آن صمغی است و مصارف صنعتیدارد. این گونه گیاهی از حلب وارد ایران شده است.

از گونه‌های دیگر کاج که در باغها کاشته می‌شوند:

کاج جنگلی P.sylvestris‌، کاج کاشفی P.longifolia‌، کاج سیاه P.laricio می‌باشد. که اکثراً بومی ایران نمی‌باشند. در بیشتر باغهای تاریخی و دراکثر نقاط کشور به جز جنوب و حاشیه خلیج فارس این گونه گیاهی وجود دارد.

۴)صنوبرPopulus spp Salicacea :

این درخت دارای ریشه‌های سطحی بوده ولی رشد آنها بسیارعالی است و درکمتر از۱۵ سال به ارتفاع ۲۵ متر می رسد. خزان کننده‌، پهن برگ و تکپایه(دانه گرده و مادگی روی یک گیاه تشکیل و لقاح صورت می گیرد) است. گلها منفرد،اکثراً کرکدار، و با گل آذین(طرز قرارگرفتن گلها روی ساقه و یا شاخه) خوشه‌ای بودهو میوه‌ها کرکدار است. گونه های آن عبارتند از:

۴-۱)سپیدار: P.alba

درختی است ستونی شکل و بلند. پشت برگها روشن‌تر است و نقره‌ایرنگ می‌باشد ارتفاع آن ۲۵-۱۸ متر و بسیار مقاوم است. در باغهای تاریخی و قدیمی زیادکاشته می‌شده است چه بعنوان باد شکن در حاشیه‌ها و بعضاً در مسیرهای اصلی نیز کاشتهمی‌شد.

۴-۲)صنوبر خاکستری: P.canescens

ارتفاع آن به ۳۰ متر می‌رسد. اندازه برگ آن با سپیدار تفاوتدارد. پوست تنه آن خاکستری مایل به زرد می‌باشد.

۴-۳)تبریزی: (اشالک‌، صنوبرآسیایی، صنوبر لمباردی)P.nigra var Italica

ازدرختان با ارتفاع زیاد و زیبا می‌باشد. معمولاً در کنار باغها کاشته می‌‌شده است. برگهای آن لوزی شکل و زیبا که درازی برگها بیش از پهنای آن می باشد. در پاییز بهرنگ زرد قناری در می‌آید.

۴-۴)صنوبر لرزان: ( آشنگ) P.tremula

برگهای آن شبیه نارون است.

۴-۵)پده P.eupratica مخصوص نواحی گرم است.

۵)نارون ( وسک‌، قره آغاج)Ulmus Ulmaceae :

درختی است با پوست شکافدار، برگهای متناوب، خزان کننده ورگبر‌گهای شانه‌ای، دمبرگ کوتاه، پهنک معمولاً در قاعده مورب‌، حاشیه‌ای اره‌ایمضاعف یا ساده. گوشوارک( زائده ای درقاعد ه برگ که معمولاً زیر برگ قرار دارد)ریزان دارد. گلهانر- ماده ( اندام جنسی نروماده روی یک گل قراردارد )یا تکجنسی(گلهای نر و ماده از یکدیگر جدا هستند)‌، قبل از ظهور برگ ظاهر می‌‌شود. پوششگل، استکانی ( منظور شکل گل آذین است) و دارای ۴ تا ۸ لوب است. پرچمها( اندام نرگیاه) دارای میله باریک و طویل هستند، میوه فندقه بالدار( سامار: دراین نوع میوه‌ها ( اپیدرم (پوست خارجی) یک تخمدان رشد کرده و به صورت زائده‌های بال مانند درمی‌آیند) بوده بال‌‌ها در انتها شکافدارهستند. تشکیل میوه ۳ تا ۴ هفته بعد ازگل دهیانجام می‌گیرد. در نواحی شمال، شمال غرب و شمال شرق ایران بیشتر دیده می شود . خصوصاً درتهران بسیار زیاد کشت می شود.

۵-۱)نارون چتری:Ulmus umbraculifera  

برگها متقارن و دارایقاعده تقریباً قلبی شکل بوده و نوک داندنه ها تیز نیست. فصل گل‌دهی اواخر زمستانبوده و گیاه متعلق به بخشهای مرکزی فلات ایران است. گونه‌‌های نارون

۵-۲)ملج U. Montana ۵-۳- اوجا U. Campestris

سایر درختان سایه‌دار:

۱)آزاد: Zelkova Carpini folia Ulmaceae :

درختی بلند به ارتفاع تا ۳۵ مترودارای برگهای بیضی شکل بهطول حدود ۸ و عرض ۴ سانتی متر است.برگها اکثراً نوک هستند اما انواع نوک تیز نیزدرآنها مشاهده شده است. حاشیه برگها ساده بدون کنگره‌، اما گاهی دندانه‌های هلالیکند درآنها مشاهده می‌شود. سطح فوقانی برگ نرم وسطح زیرین آن تقریباً بدون کرک است. پوست درخت خاکستری تیره است. دمبرگها کوتاه۱‌،۲و حداکثر ۳ میلی متر است. فصلگل‌‌دهی آنها اوایل بهار است. در شمال ایران زیاد به چشم می‌خورد و بیشتر درختیجنگلی محسوب می‌شود.

۲)داغداغان: Celtis spp. Ulmaceae:

درخت یا درختچه‌ای با پوست صاف است که پوست آن به آسانیجدا نمی‌شود. برگها متناوب‌، خزان کننده، دارای ۳ رگبرگ مشخص در قاعده هستند. دمبرگآنها مشخص است. گلها نرو ماده و از هم جدا یا به صورت هر ما فرودیت (نرماده) می‌‌باشد. زمان پیدایش آنها تقریباً همزمان با زمان پیدایش برگهاست.گلها در ماده‌هامنفرد و در نرها مجتمع هستند. میوه آن شفت، (دارای میانبر ضخیم و گوشتی درونبراستخوانی)‌، کروی یا تخم مرغی بوده، دمگل آن مشخص وهسته آن سخت است. از درختانقدیمی بومی ایران است.

۳)زبان گنجشگ: (ون) Fraxinus excelsior Oleaceae :

شاخه‌های آن به سرعت به صورت عرضی رشد می کنند. برگهای آنریز و کوچک بوده و به برگچه‌هایی تبدیل می‌شوند. در بهار به برگ می‌نشیند. ارتفاعآن گاهی به ۱۸ متر می‌رسد. میوه آن در تابستان ظاهر می‌شود. درختی مقاوم با عمرطولانی است.

دو واریته(Variety ) دارد: F.excelsior Var Jaspidea F.excelsior Var pendula در باغها در مسیرهای فرعی کاشته می‌شده است و سایه مناسبیدارد.

۴)توس ( غان)Betula pendula Betu laceae :

درختی است خزان کننده و با رشد زیاد. برگهای آن نوک تیز ودندانه‌داراست. در پاییز رنگ برگها متمایل به زرد می‌‌شوند. چوب این درخت بسیارمحکم است. بهتر است در نزدیک درختان سبز خصوصاً سوزنی برگان کاشته شود تا جلوهبیشتری پیدا کند. عمر این درخت کم است. در هر نوع خاک بعمل می‌آید. محیط آفتابی یانیم سایه‌دار را می‌پسندد. پوست زیبایی دارد که معمولاً به رنگ سفید است

۵)راش ( آلش‌، راج، مرس) Fagus sylvatica Fagaceae :

درختانی پهن برگ و خزان کننده با چوب صنعتی هستند کهبرگهای بی‌دندانه یا کم داندانه و گلهای نر نزدیک به هم دارند و همانند سنبله‌هایتوپی، ۱ تا۳ میوه در گریبانی(پوشش گل که گلبرگها را در بر می‌گیرد) چهار برگهخاردار بوجود می‌آید. ارتفاع آنها تا ۳۰ متر و گاهی بیشتر می رسد و شاخه‌های فرعیزیاد و برگهای سبز براق آنها در پاییز زرد می‌شوند. دندانه برگها ملایم است. بعنوانپرچین یا حصار هم می‌توان از آن استفاده کرد.

۶)بید معمولی:Salix alba Salicaceae :

بزرگترین بید است که ارتفاع آن به ۱۵ متر می‌رسد. برگهایآن دراز و باریک و میوه آن کم و بیش بدون کرک است. گونه S.chrysocoma یا بید مجنونکه خیلی سریع رشد می‌کند. در باغ ایرانی کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد به طور کلیاز بید در جاهایی که سایه وجود داشته استفاده می‌گردیده و هرگز کنار استخر یا درمسیرهای اصلی باغ کاشته نمی‌شده است.

۷)بیدمشک : Salix aegyptica Sali caceae:

تیره دارای گلهای سفیدیا خاکستری بسیار معطر است. ازگل آن عرق بیدمشک تهیه می شود که استفاده داروئی داردو استفاده از آن درگذشته بسیار معمول و متداول بوده است. این درخت از جمله گیاهانیاست که به جز جنبه زیبایی آن، دارای استفاده های فراوان دیگری نیز می‌باشد.

۸)درخت ابریشم:(شب خسب)Albizia julibrissin Mimosacae:

ارتفاع این درخت به ۸ متر می‌رسد پوست آن خاکستری تیره استو برگهای شانه‌ای دارد. محور برگ به طول ۱۰تا ۲۸ سانتی متر دارای یک غده در قاعدهدمبرگ بوده و در محل بین آخرین جفت شانه‌‌،(برگهای مقابل هم )گوشوارک دارد. شانههای برگ به تعداد ۴ الی ۱۴ جفت به طول ۱۵ سانتی متر است که تعداد برگچه های آن ۱۰الی ۳۰ جفت می باشد. طول برگچه‌ها تا ۱۸ و عرض آنها ۳تا۷ میلی متر است. دانه‌های گلبه تعداد ۸ تا ۱۵ عدد بوده و فصل گلدهی آن بین خرداد تا مرداد ماه است و زمان رسیدنمیوه شهریور ماه تا مهرماه است .این درخت در قدیم بسیار استفاده بسیار مرسوم ومتداول بوده است. بویژه در تهران که این درخت با آب و هوای این شهر سازگاری دارد. این درخت درشمال مرکز ایران دیده می‌شود. در شمال و مرکز ایران دیده می‌شود.

۹)کهور ایرانی: Prosopis Mimosaceae :

ارتفاع این درخت به ۱۰ متر و گاهی ۱۵ متر می‌‌رسد. پوست آنمتمایل به خاکستری رنگ است. خارهایی بامنشأ اپیدرمی( خارجی ترین لایه گیاه) دارد کهطول آنها بین ۳ تا ۷ میلی متراست. خارها (اکثر درختان مناطق گرمسیر خاردارند)معمولاً راست و گاهی خمیده است. مخروطی شکل و قاعده آن پهن است.گل آذین آن شبهسنبله به طول ۷تا ۱۶ سانتی متر می‌باشد گلهای آن زرد، بدون کرک و کاسه گل کوچک است. طول گلبرگها ٣/۵ تا ۴/۵ سانتی مترو زمان گل‌دهی اسفند ماه تاس خرداد و زمان رسیدنمیوه خرداد و تیر است.

۱۰)ممرز( اولس):Carpinus betulus Mimosaceae :

بیشتر در نواحی شمال می‌روید و برگهای آن دندانه داراست. گلهای نر با خوشه‌های دراز همراهند و میوه‌های آن شبیه میوه رازک هستند. در هر نوعخاک حتی خاکهای سنگین نیز بعمل می‌‌آید و در آفتاب یا نیم سایه بعمل می‌آید.

۱۱)اقاقیا معمولی: Robinia psedo acaia Legaminosae :

ارتفاع این درخت به ۱۵ متر می‌رسد تاج آن گسترده است وبرگهای آن متناوب‌، شاخه‌ها شفاف و قهوه‌ای رنگ هستند، گل آن کاسه ای استکانی، جامسفید، شیری رنگ معطر و موسم گل آن اردیبهشت می باشد. اقاقیا درخت مقاومی است که باانواع آب و هوا سازگاری یافته و در اکثر باغهای قدیمی نیز کاشته می‌شده است.

۱۲)ارغوانCeris siliquastrum Leguminoseae :

درخت یا درختچه‌ای به ارتفاع ۵ تا ۱۰ متر با برگهای قلبیشکل با گل آذین صورتی ارغوانی و به شکل خوشه‌‌های کوچک است که میوه آن نیام (ایننوع میوه از یک کارپل بوجود آمده و دارای دو ردیف دانه است) نام دارد. موسم گل‌دهیآن فروردین و اردیبهشت قبل از پیدایش برگها می باشد. درگرگان‌، گیلان، نواحی غربکشور و زیاد به چشم می‌خورد.

۱۳)بید قرمز: Salix carmanica Salicaeae:

درخت کوچکی به ارتفاع ۵ متر یا بیشتر است.و تنه آن ضخیمبوده و تا قطر ۷۰ سانتی متر می رسد. پوست آن خاکستری مایل به سیاه با شکافهای طولیعمیق و شاخه های باریک کم و بیش آویخته است. پوست شاخه ‌های جوان یکساله در پاییز وزمستان ارغوانی و قرمز می‌شود. گل این درخت‌، تک جنسی‌، سنبله (به حالت خوشهسنبل)‌، تنک و سبز مات است. در نواحی خشک و کوهستانی‌، جنوب شرقی‌، بخش مرکزی غربآذربایجان و غرب ایران و کرمان، یزد‌، اصفهان، آذربایجان، ارومیه و کرمانشاه انتشاردارد.

۱۴)ختمی: Althea tehranica Malvaceae :

گیاهی است پایا و پوشیده از کرک. ساقه آن به ظاهر فاقد کرکولی پوشیده از کرک ستاره‌ای است. برگها به صورت سر نیزه‌‌ای پهن و گل به رنگ بنفشمتمایل به قرمزاست. گلبرگها تخم مرغی واژگون و موسم گل‌دهی اردیبهشت تا تیر ماه میباشد. در تهران‌، شمیرانات، قلهک، تپه‌های ونک یافت می‌شود

 

منبع : سایت آفتاب