بخش دوم

عملیات بذرپاشی

کاهش رطوبت بذور

بعد از اینکه بذور از حوضچه جوانه‌زنی خارج شدند دارای درصد رطوبت بالائی هستند و در هنگام بذرپاشی با ماشین بذرپاش یا توسط دست ایجاد چسبندگی می‌نمایند. به همین دلیل رطوبت بذور قبل از بذرپاشی باید کاهش یابد که بدین منظور از دستگاه سانتریفوژ استفاده می‌شود. به طوری که کیسه‌های محتوی بذر را به مدت ۳ تا ۵ دقیقه در داخل سانتریفوژ قرار می‌دهیم و رطوبت بذور به این ترتیب کاهش می‌یابد. در روش سنتی، بذور جوانه‌دار شده دارای رطوبت کمی بوده و نیازی به عملیات کاهش رطوبت بذور نمی‌باشد.


جعبه نشاء

جعبه‌هائی که در کشور ژاپن ساخته می‌شوند در اندازه‌های کوچک هستند، نشاء‌های رشدیافته در این جعبه‌ها توسط هر نوع ماشین نشاء‌کاری بدون توجه به اینکه ساخت کدام کارخانه است قابل استفاده می‌باشد. جعبه نشاء دارای ابعاد ۵۸ سانتیمتر طول، ۲۸ سانتیمتر عرض و ۳ سانتیمتر عمق می‌باشد و جنس آنها پلاستیکی می‌باشد.

پر کردن جعبه‌های نشاء با خاک

در کشور ژاپن برای این کار ابتدا یک روزنامه (در صورت بزرگ بودن سوراخ جعبه‌های نشاء) در کف جعبه قرار داده تا ریشه‌ها بتوانند شکل حصیری (Mat) به خود بگیرند. خاک خزانه باید توسط تسطیح‌کننده تا عمق ۲ سانتیمتر مسطح شود. البته در روش مکانیزه توسط ماشین بذرپاش از روزنامه استفاده نمی‌شود و تنظیم عمق خاک بستر بذر (۲ سانتیمتر) توسط تسطیح‌کننده قابل تنظیم انجام می‌شود.

آبیاری جعبه‌ها

بعد از ریختن خاک بستر بذر، جعبه‌ها توسط پمپ آبپاشی می‌شوند که بر روی ماشین بذرپاش تعبیه شده و دارای نازل‌هائی با فشار قابل تنظیم برای آبپاشی است.

میزان بذر

میزان بذر مورد نیاز برای هر جعبه بستگی به نوع واریته و وزن هزار دانه آن دارد. در ژاپن میزان بذر مورد نیاز برای هر جعبه ٠/٣۶ لیتر می‌باشد. برای ۱۰۰ متر مربع تعداد ۲۲ تا ۲۳ جعبه و ٧/٢١ لیتر بذر خشک برنج مورد نیاز خواهد بود. در کشور ما ایران به منظور بذرپاشی واریته‌های محلی و پرمحصول مقدار ۱۸۰ تا ۲۰۰ گرم بذر سالم و جوانه‌دار در هر جعبه نشاء توصیه می‌شود. بذرپاشی با تنظیم رطوبت بستر بذر آغاز می‌شود. بذرپاشی زمانی باید انجام گیرد که رطوبت خاک بستر بذر به سطح ۸۰ تا ۸۵ درصد برسد. همه بذور نباید به طور یکجا مصرف شوند و ۱۰ درصد از بذور باید به منظور بذرپاشی تکمیلی در جاهائی که غیریکنواخت (تنک) بذرپاشی شده است، استفاده شوند. سطح بستر بذر به منظور یکنواختی در بذرپاشی و ایجاد پوشش یکنواخت خاک باید صاف و هموار باشد. ضخامت خاک پوششی بذر باید دو برابر قطر بذر برنج باشد. در بذرپاشی چنانچه ۱۰ تا ۲۰ جعبه پهلوی هم قرار گیرند بذرپاشی راندمان بیشتری خواهد داشت. بعد از آبیاری کامل اقدام به پوشاندن سطح بذور توسط خاک می‌نمائیم. اگر این عملیات در صبح انجام شود می‌توان در بعدازظهر جعبه‌ها را در داخل اتاق جوانه‌زنی قرار داد. در سیستم مکانیزه ماشین بذرپاش دارای مخزن بذر با میزان پاشش قابل تنظیم بدین منظور می‌باشد که قبل از بذرپاشی اقدام به کالیبراسیون آن می‌نمائیم تا میزان بذر دلخواه در هر جعبه تأمین شود.

لزوم استفاده از خاک پوششی

پوشش دادن یکنواخت بستر بذر یکی از عوامل مهم در خروج یکنواخت جوانه‌ها از خاک می‌باشد. البته خاکی که به عنوان پوشش مورد استفاده قرار می‌گیرد ممکن است همان خاک موجود در جعبه باشد، ولی باید کاملاً عاری از هرگونه عناصر کودی باشد. میزان خاکی را که به عنوان پوشش برای هر جعبه در نظر می‌گیریم حدود ۴۴۰ تا ۴۵۰ گرم می‌باشد. البته خاک پوششی قبل از استفاده باید توسط یک مش با سوراخ‌هائی به قطر ١ تا ١/٧ میلی‌متر غربال شود، سپس مورد استفاده قرار گیرد. از طرف دیگر، کلوخه‌های بزرگ خاک باید خرد شوند. اسیدیته خاک در صورت بالا بودن باید تنها با استفاده از گل گوگرد و بدون استفاده از کودهای شیمیائی تنظیم شود. پوشش دادن بذر توسط خاک چنانچه با دست انجام گیرد، سریع‌تر و مؤثرتر خواهد بود. بذور کاشته شده بعد از آبیاری کامل باید توسط خاک پوشش داده شوند. چنانچه خاک پوششی هم‌ارتفاع جعبه نشاء شده و با سطح آن مماس شود، ممکن است که آب به بیرون از جعبه نشت کند و از طرف دیگر حجم بالای خاک باعث کمبود اکسیژن در جوانه‌زنی بذور می‌شود. به منظور تسریع و یکنواختی در جوانه‌زنی و جلو انداختن ریشه‌دهی، تأمین اکسیژن شاید مهم‌تر از هر چیز دیگری باشد. نکته مورد توجه اینکه خاک پوششی بذر باعث نفوذپذیری یکنواخت خاک جعبه می‌شود. در سیستم مکانیزه مخزن حاوی خاک پوششی و تسطیح‌کننده نهائی جعبه نشاء، آخرین بخش ماشین بذرپاش را تشکیل می‌دهد.

مدیریت رویاندن بذر در اتاقک رشد

بعد از بذرپاشی، جعبه‌ها باید فوراً در داخل جعبه کشودار پرورش بذر یا تاریکخانه قرار گیرند، که در تاریکخانه درجه حرارت به طور اتوماتیک در ۳۲ درجه سانتیگراد می‌شود که این عمل توسط ترموستاتی که از قبل نصب و راه‌اندازی شده انجام می‌گیرد. رطوبت مورد نیاز نیز توسط تشت محتوی آب داغ که توسط هیتر گرم شده و در قسمت پائین تاریکخانه قرار دارد، به صورت بخار تأمین می‌شود. بعد از دو روز، جوانه‌زنی به طور همزمان انجام می‌شود. در این شرایط همه جوانه‌ها به شکل گیاهچه‌های ایده‌آل از خاک خارج می‌شوند، که طول کولئوپتیل آنها حدود ١/٢ سانتیمتر می‌باشد. بنابراین، در این لحظه می‌توان به مرحله بعدی که شروع سبز کردن می‌باشد، وارد شد.

رویاندن بذر به روش ساده

چنانچه اتاقک رشد در اختیار نباشد، عمل جوانه‌زنی باید با استفاده از یک روش ساده و به سرعت انجام گیرد. جعبه‌های حاوی بذر باید در کنار هم بر روی زمین در هوای آزاد و آفتابی قرار گیرند و روی آنها با پلاستیک پوشانده شود(ایجاد گرمخانه). سپس درجه حرارت خاک بستر بذر باید به ۳۰ درجه سانتیگراد برسد که این عمل از طریق قرار دادن جعبه‌ها در معرض آفتاب به مدت ۲ ساعت انجام می‌گیرد. از طرف دیگر پوشش پلاستیک از خشک‌شدن ‌آنها نیز جلوگیری می‌کند. جعبه‌های گرم‌شده باید به صورت ردیف‌های ۲۰تائی بر روی هم قرار گرفته و توسط ۲ پایه چوبی مکعب‌شکلی به ابعاد ۱۰ سانتیمتر از زمین فاصله گیرند. بعد از پوشاندن جعبه‌ها توسط پلاستیک، در صورت امکان آنها را باید توسط حصیر پوشاند. سپس گیاهچه‌های جوان رشد می‌کنند و زمانی که طول آنها به ۱۰ میلی‌متر رسید وارد مرحله بعدی یعنی سبزشدن می‌شوند.

کنترل گیاهچه‌ها تا مرحله ١/۵برگی

در پرورش گیاهچه‌ها علاوه بر یکنواختی و میزان رشد، وضعیت تولید نشاسته نیز مهم می‌باشد. گیاهچه‌ها تا مرحله ١/۵ برگی باید در حرارت‌های پائین نگهداری شوند. به طور کلی کنترل درجه حرارت در مراحل ابتدائی رشد به این دلیل مهم می‌باشد که جوانه‌زنی یکنواخت و ارتفاع کم گیاه باعث سهولت کار ماشین نشاء‌کار می‌شود. درجه حرارت بالا باعث ضعف گیاه و نیز ضعیف‌شدن برگ و ساقه شده که نتیجه آن سرعت در رشد و کاهش تولید نشاسته در گیاهچه‌ها می‌باشد. بنابراین، عناصر غذائی بذرهای برنج ممکن است مصرف شوند و در این حالت به خاطر کمبود مواد غذائی، رشد و توسعه ریشه‌ها کاهش می‌یابد. رشد اولیه سریع برگ‌ها و ساقه‌ها ممکن است باعث کاهش نفوذ نور و در نتیجه کاهش تولید نشاسته شود، که در مراحل آخر رشد، از پتانسیل تولید و عملکرد گیاهچه کاسته می‌شود. بنابراین نکته مورد ذکر اینکه گیاهچه‌ها باید طوری پرورش یابند که در مراحل اولیه رشد بتوانند نشاسته بیشتری را تولید و ذخیره نمایند.

سبز کردن اولیه

بعد از اتمام جوانه‌زنی، مرحله مقدماتی سبز کردن آغاز می‌شود. گیاهچه‌ها وقتی از مرحله پرورش نشاء در اتاقک رویش و یا هر وسیله دیگر پرورش نشاء خارج شدند باید در داخل یک گلخانه، گرمخانه یا تونل پلاستیکی قرار گیرد. این عمل به منظور ایجاد شرایط مطلوب برای گیاهچه از قبیل طویل‌شدن طول اولین برگ، توسعه پنج ریشه طوقه‌ای در گره کولئوپتیلی و جذب ترکیبات کودی در خاک و نیز جذب آندوسپرم موجود در بذر انجام می‌گیرد. موارد ذکرشده پایه و اساس پرورش گیاهچه‌های سالم و قوی می‌باشند. در این رابطه، یکی از روش‌ها این است که گیاهچه‌ها در معرض هوا قرار بگیرند، البته نه اینکه کاملاً در معرض هوای آفتابی بیرون قرار گیرند بلکه باید در داخل گرمخانه پلاستیکی قرار گیرند تا اینکه علاوه بر تأمین و جذب اکسیژن از نور مستقیم خورشید نیز در امان باشند. برای محافظت گیاهچه‌ها از نور خورشید و درجه حرارت بالا در طول روز، و درجه حرارت پائین در شب، از پلاستیک و یا حصیر می‌توان به عنوان پوشش گرمخانه استفاده کرد. نکته دیگر اینکه درجه حرارت باید طوری کنترل شود که تفاوت زیادی بین درجه حرارت شب و روز وجود نداشته باشد. سبز کردن باید در مدت سه روز انجام شود. درجه حرارت در روز اول ۲۵ درجه سانتیگراد، در روز دوم ۲۰ درجه سانتیگراد بوده و در روز سوم پوشش پلاستیک را باید برداریم.

آماده‌سازی خزانه در زمین اصلی و انتقال جعبه‌های نشاء به خزانه

در پرورش نشاء مکانیزه سه نوع بستر خزانه وجود دارد که عبارتند از خزانه آپلند، نیمه‌آپلند و خزانه مرطوب که در خزانه‌های نیمه‌آپلند و مرطوب مدیریت آبیاری به سهولت انجام می‌گیرد. در خزانه خشک از گلخانه نیز می‌توان استفاده نمود به طوری که نشاء‌ها بعد از مرحله اولیه سبز شدن به گلخانه منتقل شده و در بستر خشک گلخانه در کنار هم چیده شده و با استفاده از آب‌پاش آبیاری شوند.

آماده‌سازی بستر خزانه

زمین انتخاب‌شده بدین منظور باید با عمق کم شخم زده شود و خاک آن به خوبی خرد گردد. اسیدیته آن باید ۵ تا ۵/۵ باشد که به منظور کاهش اسیدیته مقدار ۳۰ تا ۶۰ گرم پودر گوگرد در ۱ متر بستر خزانه استفاده می‌شود. کاربرد کود پایه مورد نیاز نمی‌باشد به خاطر اینکه ریشه نشاء‌های جوان به مقدار کمی از جعبه خارج و وارد خاک بستر می‌شوند. پهنای بستر خزانه ١/۶ متر (برای قرار دادن دو جعبه در کنار هم) و ارتفاع آن ۱۰ سانتیمتر بوده و طول آن به دلخواه و بستگی به شرایط و اندازه زمین دارد. به طوری که برای نشاء‌کاری یک هکتار، ۲۴۰ جعبه نشاء مورد نیاز می‌باشد.

قرار دادن جعبه‌ها در بستر خزانه

سطح بستر خزانه باید بسیار صاف و یکنواخت باشد به طوری که ته جعبه نشاء با سطح بستر خزانه مماس باشد. چنانچه سطح بستر خزانه یکنواخت نباشد آب و مواد غذائی در یک طرف جمع شده و باعث ضعیف‌شدن نشاء‌ها در طرف مقابل می‌شوند.

سبز کردن

وقتی که مراحل اولیه رویاندن و سبز کردن به پایان رسید یعنی زمانی که گیاهچه‌ها به رنگ سبز روشن درآمدند، عملیات سبز کردن باید فوراً آغاز شود. کنترل گیاهچه‌ها باید به نحوی انجام شود که سبز شدن آنها در مدت ۸ روز به اتمام رسد. در این مدت نیازهای غذائی ضروری گیاهچه باید تأمین شود. سؤالی که در اینجا مطرح است این است که آیا ریشه‌های طوقه‌ای واقع در گره کولئوپتیلی می‌توانند برای جذب عناصر غذائی در خاک به طور کامل توسعه یابند. توسعه ریشه‌های طوقه‌ای به کنترل درجه حرارت و تأمین رطوبت بستگی دارد. زمانی که اندازه ذرات خاک ٠/٠۵ میلی‌متر(بافت متوسط) باشد، ریشه‌ها به خوبی توسعه می‌یابند، به خاطر اینکه در چنین خاکی رطوبت بخش‌های سطحی و عمقی یکنواخت بوده و نفوذپذیری هوا نیز در آنها بیشتر است.

مدیریت خزانه:

کنترل حرارت

نشاء جوان پس از سبز شدن در طول روز به حرارتی بیش از ۲۰ درجه سانتیگراد نیاز دارد. اگر درجه حرارت بیش از ۳۰ درجه باشد نشاء‌ها به صورت میله‌ای و باریک رشد می‌کند و در حرارت کمتر از ۲۰ درجه رشد نشاء به کندی انجام می‌شود. درجه حرارت کافی و مناسب برای رشد نشاء در طول شب بین ۱۵ تا ۲۰ درجه می‌باشد. حرارت ۱۲ درجه در طول شب برای نشاء مشکل چندانی ایجاد نمی‌کند در حالی که پائین آمدن دما تا زیر ۱۲ درجه و بیش از ۲۰ درجه به مدت چندین ساعت رشد فیزیولوژیکی نشاء را دچار اختلال می‌نماید. به منظور کنترل حرارت خزانه از دماسنج برای ثبت حرارت می‌توان استفاده نمود و در صورت افزایش بیش از حد حرارت در زیر تونل پلاستیکی با کنار زدن پلاستیک و افزایش تهویه و مدیریت صحیح آبیاری درجه حرارت کنترل خواهد شد.

مدیریت آبیاری

مدیریت آبیاری به منظور رشد مناسب نشاء‌ها، تنظیم اسیدیته خاک و کنترل بیماری‌های قارچی، کنترل درجه حرارت و ریشه‌دهی مناسب نشاء‌ها و تسهیل نشاء‌کاری با ماشین نشاء‌کار بسیار مهم می‌باشد.

کنترل بیماری‌ها

با استفاده از مدیریت صحیح ‌آبیاری بیماری‌های قارچی در خزانه کنترل می‌شوند. چنانچه درجه حرارت خزانه پس از انتقال جعبه‌های نشاء، بالاتر از ۳۰ درجه سانتیگراد باشد و خزانه به مدت چندین روز بدون آب باقی بماند، بیماری‌های قارچی از جمله فوزاریوم، پی تیوم و غیره توسعه یافته و باعث مرگ گیاهچه می‌شوند. برای جلوگیری از این خسارت، پس از انتقال جعبه‌های نشاء به خزانه اقدام به آبیاری می‌نمائیم تا حدی که جعبه‌های نشاء کاملاً غرقاب گردند. علاوه بر این در طول دوره داشت، چنانچه درجه حرارت در طول ساعات گرم روز بالاتر از ۳۰ درجه سانتیگراد باشد، خزانه به مدت ۳ تا ۶ ساعت به حالت غرقاب نگه داشته می‌شود و بقیه ساعات روز اقدام به تخلیه آب و زهکشی خزانه می‌نمائیم تا حدی که خزانه کاملاً از آب تخلیه گردد و امکان رشد کافی ریشه‌ها و خروج گازهای مضر فراهم شود.

کنترل سرما

برای کنترل سرما در شب‌ها و روزهای خیلی سرد می‌توان خزانه را در طول شب یا روز به حالت غرقاب نگاه داشت. اما با طولانی‌شدن طول مدت غرقابی مشکلات ماندابی و عدم خروج گازهای مضر باعث صدمه و خسارت نشاء‌ها خواهد شد.

کنترل گرما

برای کنترل گرما در خزانه خصوصاً در روزهای خیلی گرم، قبل از افزایش بیش از حد دما در زیر تونل پلاستیکی، باید با کنار زدن بخش‌هائی از نایلون اقدام به تهویه خزانه نمود. به منظور کاهش بیشتر دما، غرقاب نمودن خزانه و برقراری جریان آب در آن بسیار ضروری است.

تنظیم اسیدیته (PH) خزانه

همان‌طوری که آب در کنترل سرما و گرما نقش دارد، مدیریت صحیح آبیاری می‌تواند اسیدیته خاک خزانه را تنظیم نماید. با غرقاب نمودن خزانه می‌توان خاک‌های اسیدی،‌ قلیائی و آهکی را به سوی خنثی‌ گرایش داد.

شرایط ایده‌آل نشاء‌های برنج به منظور نشاءکاری

در هر نشاء جوان، نیمه بالغ و بالغ، نشاء‌های بسیار خوب آنهائی هستند که دارای پتانسیل تولید بالائی باشند. در اثر کمبود نور و افزایش تراکم در جعبه نشاء با مشاهده پهنک برگ‌های پائینی در مراحل اولیه پرورش نشاءها، ملاحظه می‌گردد که برگ‌های پائینی نشاء‌های جوان، نیمه‌بالغ و بالغ در مقایسه با برگ‌های بالاتر، به خاطر کمبود نور طویل‌تر می‌شوند. نکته قابل توجه در پرورش نشاءها این است که نشاء‌های پرورش‌یافته باید دارای میانگره‌های کوتاه‌تر و ضخیم‌تری باشند. ارتفاع نشاء‌ها باید به اندازه‌ای باشد که تنها برای ماشین نشاء‌کار مناسب باشد. بنابراین پرورش نشاء‌های سالم کلید موفقیت کشت برنج است.

گیاهچه‌ها زمانی می‌توانند شرایط ایده‌آلی داشته باشند که دارای ساختاری هرمی شکل باشند. به طوری که دارای مزوکوتیل کوچک (فاصله بین بذر و غلاف ساقه‌چه)، برگ‌های سبز روشن و ریشه‌های طوقه‌ای کاملاً توسعه یافته بوده و حدود ۴ برگ نیز داشته باشند. کیفیت گیاهچه‌ها به مقدار زیادی به طول مزوکوتیل و طول میانگره‌های پائینی بستگی دارد. اما در مورد ریشه باید گفت که چنانچه کولئوپتیل در بخش پائین‌تری بوده و ساقه اصلی نیز قوی باشد، گیاهچه‌ها قادر خواهند بود چند روز بعد از انتقال به مزرعه ریشه‌های جدید زیادی تولید نمایند که کندن آنها از زمین مشکل می‌باشد. شرایط مطلوب گیاهچه‌های بالغ نیز همانند گیاهچه‌های جوان می‌باشد.

نشاء‌ها زمانی که به مرحله ٣/۵ تا ۴ برگی رسیدند اقدام به نشاء‌کاری آنها می‌نمائیم. بدین منظور چند ساعت قبل از نشاء‌کاری بسته به درجه حرارت هوا اقدام به خارج کردن نشاء‌ها از خزانه نموده تا رطوبت جعبه‌های نشاء کاهش یابد و نشاءکاری با ماشین نشاء‌کار به سهولت انجام شود.

منبع : سایت آفتاب