سیاستهای تولید محصول سالم

واژگان

واژگان موردنیاز به‌منظور تأمین مقاصد و اهداف کشاورزی زیستیعبارتند از:

برچسب:

از دیدگاه اقتصادی عبارتست از ارائه‌ی نام محصول، علائم تجاری وتصویری، با اشکال گوناگون اعلامیه، برچسب، لوح یا نوار بر روی بسته‌بندی محصولاتزیستیAnonymous, (۲۰۰۱).

آماده سازی:

عملیات مرسوم در روند حفاظت، نگهداری یا فرآوری محصولات کشاورزیو نیز بسته بندی یا تغییرات اعمال شده روی برچسب، شامل معرفی شیوه‌های زیستی درتولید محصولات تازه، حفاظت شده و یا فرآوری را بیان می‌کندAnonymousc,(۲۰۰۱)


نظام بازرسی وکنترل:

به تمام عملیات لازم برای کنترل و بازرسی مراحل تولید و محصولاتتولید شده به‌صورت زیستی به‌منظور صدور گواهینامه، گفته می‌شودAnonymous,(۲۰۰۱).

بازاریابی:

اقدام برای فروش و عرضه، حراج، تحویل یا قراردادن در معرض دید وخرید مصر ف کنندگان استAnonymous,(۲۰۰۱).

عامل:

هر شخص حقیقی یا حقوقی است که به امر تولید، آماده سازی یاواردات محصولات زیستی از یک کشور دیگر و به قصد فروش آنها در بازار اقداممی‌کندAnonymous,(۲۰۰۱).

ترکیبات:

هرگونه مواد افزودنی که در مراحل آماده سازی و فرآوری محصولاتزیستی به‌منظور هماهنگی با قوانین اتخاذ شده برای تولید محصولات زیستی به‌کارمی‌رود(Anonymous,۲۰۰۱).

کشاورزی زیستی چیست؟

کشاورزی زیستی یکی از نظام‌های بسیارکهن کشاورزی است که بشر ازسال‌های گذشته با آن آشنا بوده است، اما رشد سریع جوامع انسانی، افزایش فرهنگ مصرفو عدم تعادل میان تولید و مصرف، باعث شد کشاورزی صنعتی جایگزین کشاورزی سنتی شود. استفاده از فناوری‌هایی همانند تولید و کشت گسترده‌ی ارقام پرمحصول گونه‌های زراعی،باغی، ترویج و استفاده از انواع کودها و سموم شیمیایی، نقش مهمی در افزایش تولیداتکشاورزی ایفا کرد؛ هم‌چنین مهندسی ژنتیک و بیوتکنولوژی از فن آوری‌های جدید بشر درسه دهه‌ی اخیر می‌باشد که انقلاب بزرگی را در امر افزایش تولیدات کشاورزی به‌وجودآورده است؛ در نتیجه‌ی به‌کارگیری فن آوری‌های در پیش گفته شده، کشاورزی سنتی تغییریافته و به شکل مدرن و صنعتی درآمد.

گفتنی‌ست سیستم کشاورزی ارگانیک درطول دو دهه‌ی اخیر به‌طورفزاینده‌ای مورد توجه قرار گرفته ا‌ست؛ بسیاری از کارشناسان این سازوکار را پاسخیبرای برطرف کردن مشکلات کنونی کشاورزی در دنیا می‌دانند، به‌شیوه‌ای که از منظرحفاظت محیط زیست، منابع تجدید ‌ناپذیر،‌ بهبود کیفیت مواد‌غذایی، کاهش تولیدفرآورده‌های مازاد و غیرضروری و جهت‌گیری بخش کشاورزی به سوی نیازهای بازار موثراست.

کشاورزی ارگانیک به‌طورکامل متکی برحفظ تعادل اکولوژیک و تقویتفرآیندهای بیولوژیکی تا حدمطلوب آنهاست، ازسویی حفظ ساختمان خاک و میکروارگانیسم‌هاو حشرات در این سیستم لازم و ضروری می‌باشد، به‌دلیل خودداری از مصرف نهاده‌هایشیمیایی و مصرف اندک یا عدم مصرف نهاده‌های خارجی در این سیستم فشار چندانی برمنابع محدود زمینی وارد نمی‌شود.

امروزه مواد زیان‌آور و آثار بقایای سموم و آفت‌کش‌ها در موادغذایی و آلودگی آب‌های زیرزمینی به نیترات بسیار مورد توجه عموم قرار گرفته ‌است.

اکثر مردم بر اساس الگوی غذایی روزانه خود مقادیر قابل توجهی ازباقیمانده‌ی آفت‌کش‌ها و سموم دیگر را مصرف می‌کنند که در طولانی مدت باعث بروزمشکلات مهمی برای مصرف‌کنندگان این محصولات خواهد شد. شایان ذکر است به‌دلیلویژگی‌های مثبت سیستم‌ ارگانیک و محصولات این روش کشاورزی در مقایسه با سایرمحصولات، (برای نمونه ماده‌ی خشــک و محتوای پروتئــین بیــشتر، طعم بهتر و کیفیتمطــلوب‌تر محصـولات تولید شده به شیوه‌ی ارگانیک) این نوع از کشاورزی محبوبیتبسیاری در جوامع کسب کرده است.

افزایش میزان تقاضا برای محصولات کشاورزی زیستی از سوی مصرفکنندگان منجر به پیدایی بازارهای جدیدی برای فروش این محصولات شده است.

درحال حاضر در بسیاری از کشورهای جهان کشاورزی ارگانیک درحالاجرا بوده و مناطق تحت مدیریت ارگانیک و بازار صادراتی این محصولات درحال افزایشاست؛ این درحالی‌ست که کشورما با توجه به شرایط مناسب و نیروی کار فراوان حرکت قابلتوجهی برای برنامه‌ریزی، هدایت و حمایت از این روش تولید نداشته و کشاورزان از اینمزیت مناسب و کل جامعه از موقعیت بهبود تغذیه، بهداشت و محیط زندگی خود محروم‌مانده‌اند.

تعریف کشاورزی زیستی در کشورهای گوناگون متفاوت است، اما اینتعاریف دارای وجه اشتراکی عبارت از مصرف به‌شدت محدود کودهای شیمیایی و سموم دفعآفات نباتی در تولید محصولات کشاورزی((Gary Gardner,۱۹۹۶، تعامل سازگار فعالیت‌هایانسانی با چرخه‌ی طبیعت و استفاده‌ی متعادل و منطقی از آن هستند، گفتنی‌ست این امرمنجر به ایجاد تعادل پایدار در منابع پایه آب و خاک خواهد شد(نیکبخت، ۱۳۸۲).

در کشاورزی زیستی با استفاده‌ی مناسب از منابع تجدیدپذیر امکانو توان تولید مقادیر قابل قبولی از محصولات زراعی، دامی و مواد غذایی مورد نیازانسان و هم‌چنین شرایطی همانند مصونیت در برابر آفات و بیماری‌ها برای گیاهان ودام‌ها فراهم می‌شود. بنابراین، هدف پایداری در درون مفهوم کشاورزی زیستی نهفته استو یکی از عوامل اصلی تعیین کننده در پذیرش یا اعمال روش‌های تولیدی ویژهاست(دهقانیان و همکاران، ۱۳۷۵)

اهداف کشاورزی زیستی

کشاورزی زیستی سازوکاری شناخته شده برای تولید محصولات کشاورزیو دامی است که بهداشت اکوسیستم‌های کشاورزی را هم‌زمان با تولید غذای سالم ارتقاءمی دهد. گفتنی‌ست این نوع از کشاورزی از کشت منظم و عملیات بیولوژیکی برای کنترلعلف‌های هرز و آفات، پیدایی خاکی حاصل‌خیز، بالا بردن چرخه‌های بیولوژیکی و افزایشتنوع زیستی استفاده می‌کند.

در واقع هدف کشاورزی ارگانیک ایجاد سیستم‌های تولید کشاورزییکپارچه‌ی نظام یافته و انسانی است که تضادی با منافع محیطی و اقتصادی ندارد. دراین نوع کشاورزی علاوه بر آن‌که آسیب چندانی به منابع تجدیدپذیر مورد بهره برداریتوسط بخش کشاورزی وارد نمی‌شود امکان و توان تولید مقادیر قابل توجهی از محصولاتزراعی، باغی، دامی و مواد غذایی موردنیاز انسان و هم‌چنین شرایطی همانند مصونیت دربرابر آفات و بیماری‌ها برای گیاهان و دام‌ها را فراهم می‌کند؛ بنابراین هدفپایداری درون مفهوم کشاورزی ارگانیک نهفته است و یکی از عوامل اصلی تعیین کننده درپذیرش یا اعمال روش‌های تولیدی ویژه است.

واژه‌ی «پایدار» در مفهوم گسترده بر حفظ منابع تجدید پذیر(خاک،انرژی، کانی‌ها) و موضوعات زیست محیطی و پایداری اجتماعی اهمیت بسیاری قائل می‌شود.

واژه‌ی «ارگانیک» بهترین مفهومی است که علاوه بر اشاره به نوعنهاده‌های استفاده شده، به مزرعه به‌عنوان موجودی زنده‌ای واحد و منسجمی می‌نگرد کهتمامی اجزاء تشکیل دهنده‌ی آن یعنی خاک، کانی‌ها، مواد آلی، میکرو ارگانیسم‌ها،آفات، گیاهان، حیوانات و انسان بر یکدیگر اثر متقابل دارند.

در بسیاری از کشورهای اروپایی کشاورزی ارگانیک به‌عنوان کشاورزیاکولوژیک شناخته شده است که در این نوع از کشاورزی مطرح می‌شود مدیریت و کنترلاکوسیستم را می‌توان جایگزین مصرف نهاده‌های خارجی کرد.

سیستم‌های تولید محصولات ارگانیک بر فعالیت مدیریت دانش پایه،منابع داخل مزرعه و کار با طبیعت تاکید دارند برای نمونه تناوب محصولات از خطر شیوعآفات جلوگیری می‌کند و منجر به کاهش نیاز به کنترل آفات می‌شود.

سیستم‌های تولید محصولات زیستی برای دستیابی به اهداف زیر طراحیمی‌شوند:

۱)به حداکثر رساندن فعالیت بیولوژیکی خاک

۲)سالم نگه‌داشتن خاک در بلندمدت با به‌حداقل رساندن فرسایشخاک

۳)پرورش دام با شرایط زندگی مطلوب از نظر بهداشت و سلامت

۴)بازیافت مواد اصلی گیاهی و حیوانی، بازگشت مواد غذایی بهزمین و به حداقل رساندن استفاده از منابع غیرقابل تجدید

۵)ارتقاء تعهد محیطی جهت استفاده از زمین، آب، هوا و به حداقلرسانیدن آلودگی کشاورزی

۶)تولید غذا با کیفیت و کمیت کافی

۷)ایجاد هماهنگی میان تولید محصولات کشاورزی و دامی

۸)فراهم شدن شرایط زندگی مناسب برای تمام تولیدکنندگان محصولاتزیستی به‌منظور حفظ سلامتی کشاورزان، توسط ایجاد اکوسیستم سالم

۹)تولید غذای سالم و متنوع

۱۰)تولید منسوجات بادوام و با کیفیت

۱۱)حفظ تنوع ژنتیکی سیستم‌های تولید و محیط‌های اطراف آن‌هاشامل حفاظت از محیط زندگی گیاهان و حیات وحش

۱۲)ایجاد بهره‌برداری سالم از آب‌ها و حفاظت از منابع آبی وگونه‌های زیستی درون آن‌ها

۱۳)افزایش درآمد کشاورزان در مناطق کم بازده و کاهش هزینه‌هایتولید(Willler and yussefi, ۲۰۰۴)

کشاورزان ارگانیک باید مهارت‌های خود را در مدیریت مزرعه،دسترسی به مزارع به‌عنوان سیستم‌های سالم و استفاده از واریته‌های گوناگون جهتاستفاده‌ی بیشتر از منابع برای برطرف کردن مشکلات پیش روی خود توسعه دهند.

برای نمونه یک کشاورز ارگانیک در ابتدا سعی می‌کند بابه‌کارگیری تناوب محصولات زراعی، محصولات پوششی و ساخت مواد ارگانیک‌ از پیداییآفات گیاهی پیشگیری کند، پس از آن از ارگانیسم‌های سودمند مانند حشرات، پرندگان، شبپره‌ها و دوزیستان برای بهبود و مدیریت محل زیست آنها استفاده کرده و در نهایت ممکناست از یک آفت‌کش بیولوژیکی یا بوتانیکی (نه یک آفت‌کش سنتز شده) برای نابودی آفاتموجود بهره‌ گیرد.

کشاورزانی که محصول زیستی تولید می‌کنند تا آنجا که ممکن است ازمنابع داخل مزرعه استفاده می‌کنند؛ برای نمونه این کشاورزان از کودهای دامی و شخمزمین‌های زیر کاشت محصولات لگومینوز(دولپه‌ای‌ها) برای ساخت ازت در خاک استفادهمی‌کنند. در کشاورزی ارگانیک روش‌های کنترل علف‌های هرز شامل کاشت مکانیکی، تناوبمحصولات زراعی، استفاده از اصلاح خاک و کشت محصولات گیاهی به منظور ایجاد کود سبزمی‌باشد.

در این سیستم دام‌های ارگانیک از علوفه‌ای که به‌طور ارگانیکتولید شده مصرف می‌کنند و کشاورزان بهداشت حیوانات را به‌واسطه‌ی موادغذایی سالم،تناوب چراگاه، آغل‌های مناسب، پایین آوردن استرس و روش‌های دقیق بهداشتی پیشگیریکننده بهبود می‌بخشند.

کلمه‌ی زیستی به زبان‌های گوناگون

لازم به توضیح است کلمه‌ی زیستی در زبان‌های گوناگون دارایتفاوت‌هایی‌ست؛ برای نمونه این کلمه در زبان انگلیسی Organic، آلمانی Ecologico،اسپانیولی Biologique، فرانسهOkologisk، دانمارکی Biologisch، هلندی Okologisch،سوئدی Ekologisk، ایتالیایی Biologico و به زبان فارسی زیستی، طبیعی، ارگانیک نامدارد.

ویژگی‌های کشاورزی زیستی

با توجه به مواردی که در قبل به آن پرداخته شد ویژگی‌های عمده‌یکشاورزی ارگانیک را می‌توان به‌صورت زیر عنوان کرد:

۱)حفظ حاصل‌خیزی خاک در دراز مدت از طریق نگهداری مقدارموادآلی آن در حدمطلوب و بهبود فعالیت بیولوژیکی خاک و استفاده مناسب از روش‌هایمکانیکی.

۲)تهیه مواد غذایی موردنیاز گیاه زراعی با استفاده از منابعغذایی غیرمحلول که توسط فعالیت میکروارگانیسم‌های خاک در دسترس گیاه قرار می‌گیرند.

۳)خودکفا کردن خاک از نظر ازت با استفاده از کشت بقولات وتثبیت بیولوژیکی ازت و بازیافت موثر مواد آلی از جمله بقایای گیاهان زراعی و ضایعاتدامی.

۴)کنترل علف‌های هرز، بیماری‌ها و آفات با تاکید عمده براستفاده از روش‌هایی چون تناوب زراعی، به‌کارگیری دشمنان طبیعی، تله‌گذاری تنوعکودهای آلی، واریته‌های مقاوم و زودرس و مداخله‌ی بیولوژیکی .

۵)اعمال روش‌های جامع مدیریت دام با توجه کامل به سازگاری‌هایتکاملی آنها، نیازهای رفتاری و تامین نیازهای دام از لحاظ نوع تغذیه، محل اسکان،وضعیت بهداشتی، زاد و ولد و پرورش نوزادان.

۶)توجه دقیق به تاثیر سیستم زراعی بر محیط زیست در مقیاسوسیع‌تر و حفاظت از حیات وحش و زیستگاه‌های طبیعی.

۷)در تولید محصولات زراعی و باغی زیستی باید از مواد طبیعینظیر کمپوست و کودهای آلی برای تقویت خاک و گیاه استفاده شود؛ ازسوی دیگر در تولیدگوشت و محصولات لبنی، باید تغذیه‌ی حیوانات با محصولات کاملاً طبیعی انجام شود.

۸)در مبارزه با علف‌های هرز از وجین دستی، مالچ، شخم و سایرروش‌های غیر شیمیایی استفاده می‌شود.

۹)برخی از محصولات کشاورزی زیستی از نظر شکل، رنگ و اندازهبازارپسند نبوده و قیمت آنها به علت بالا بودن هزینه‌های عملیات کشاورزی زیستی وقوانین مربوط به استانداردهای بین المللی، بیشتر از تولیدات محصولات توسط سایرروش‌های کشاورزی است.

۱۰)مزرعه باید به‌شیوه‌ای مدیریت شود که حداکثر استفاده ازمواد غذایی به‌عمل آید و کمترین ضایعات را داشته باشد، این اصل همراه با پرورشآبزیان و سیستم‌های گردش آب قابل دستیابی است.

۱۱)تمامی تاسیسات آب‌رسانی که در تماس مستقیم با آب هستند بایدفاقد سرب، مواد عقیم کننده و مضر برای حیوانات، انسان و محیط زیست باشد.

اهمیت کشاورزی زیستی

در دهه‌های اخیر همراه با گسترش تکنولوژیتولید، مصرف جهانیموادشیمیایی به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه رشد چشمگیری داشته است؛ به‌نحوی‌که ازدهه‌ی ۱۹۴۰ تا اوایل دهه‌ی ۱۹۸۰ تولید موادشیمیایی گوناگون ۳۴۰ برابر شده ومیلیاردها تن موادی که تا آن زمان وجود نداشته یکباره در محیط آزاد شدند.

آفت‌کش‌های شیمیایی از مواد سنتزی هستند که در تولید مواد غذاییمورد استفاده قرار می‌گیرند و اثرات سوء انکارناپذیری بر سلامت مصرف کننده، تولیدکننده و محیط زیست باقی می‌گذارند.

از میان آلاینده‌های گوناگون غذایی آفت‌کش‌ها یکی از مهمترینآنهاست، این مواد نه تنها میکروارگانیسم‌های خاک را از بین می‌برند و باقیمانده‌یسم را برروی موادغذایی باقی می‌گذارند بلکه باعث از هم پاشیدن اکوسیستم طبیعی اطرافمزرعه و از هم گسیختگی زنجیره‌های غذایی، تضعیف سیستم‌های ایمنی یا اغتشاش درپیامدهایی که اکثر میکروارگانیسم‌ها با یکدیگر مبادله می‌کنند و به خطر افتادنسلامت کشاورزان و مصرف کنندگان می‌شود.

مطالعات گوناگون آزمایشگاهی و اپیدمیولوژیک درچندین دهه ارتباطمیان انواع آفت‌کش‌ها و بروز بیماری‌هایی همانند انواع حساسیت‌ها، مسمومیت غذایی وسرطان‌هایی همانند لنف، پانکراس، سینه، روده، پروستات، تیروئید و ... را در انساننشان داده است؛ برای نمونه در دهه‌ی ۱۹۵۰ شانس ابتلا به سرطان سینه در زنانآمریکایی در طول دوره‌ی زندگی ۱ به ۲۰ بوده است اما امروزه خطر ابتلا دو برابر شدهو نسبتی برابر ۱به ۸ دارد؛ در این رابطه نتایج مطالعه‌ی صورت گرفته بر روی زنانمبتلا، بیانگر بالابودن سطح آفت‌کش‌ها در عضو سرطانی بیمار در مقایسه با افراد سالماست.

متاسفانه می‌توان اظهارداشت بسیاری از سمومی که در طی سال‌هامعلوم شده عامل بروز بیماری‌های گوناگونی از جمله سرطان در انسان هستند هم‌چنانمورد استفاده کشاورزان قرار می‌گیرند؛ برای نمونه در سال ۱۹۹۰ طرح ملی سم شناسیآمریکا اعلام کرد که ۲۴ نوع از ۵۱ آفت کش شناخته شده که عامل سرطان در حیواناتآزمایشگاهی هستند هم‌چنان مورد استفاده قرار می گیرند، هم‌چنین تا سال ۱۹۹۷ هشت نوعاز ۲۶ آفت کشی که توسط آژانس بین المللی تحقیقات سرطان تحت عنوان شاهد کافی برایایجاد سرطان بیان شده‌اند هم اکنون توسط کشاورزان نیز برای استفاده در تولیدمحصولات کشاورزی درخواست می‌شوند.

شنیده‌ها حاکی از آن است که اکثر مردم بر اساس الگوی غذایی خودروزانه مقادیر قابل توجهی از باقیمانده‌ی آفت‌کش‌ها و سموم دیگر را مصرف می‌کنند کهدر طولانی مدت باعث بروز مشکلات مهمی برای مصرف کنندگان این محصولات می‌شود.

در چند سال اخیر با توجه به نگرانی از وجود مواد زیان آور درمحصولات غذایی و خصوصیات بارز سیستم‌های ارگانیک و نکات مثبت این روش در مقایسه باکشاورزی مدرن، این نوع کشاورزی رایج شده است.

کشاورزی ارگانیک برحفظ تعادل اکولوژیکی و تقویت فرآیندهایبیولوژیکی تا حد مطلوب تاکید دارد و اجرای آن باعث پایداری و توانایی اکوسیستم‌هایزراعی در حفظ تولیدات، تولید ثابت با درنظرگرفتن شرایط محیطی، اقتصادی و مدیریتیمعین، افزایش کاربری نیروهای انسانی و .... می‌شود.

امروزه مساله‌ی اثرسمیت بقایای سموم و آفت‌کش‌ها در موادغذایی وعاری بودن محصولات ارگانیک از مواد شیمیایی مضر، بقایای آفت‌کش‌ها و فلزات سنگینبسیار موردتوجه قرارگرفته است. در این سیستم کشاورزی به‌دلیل خودداری از مصرفنهاده‌های شیمیایی که با صرف انرژی بسیار از منابع محدود به‌دست آمده‌اند و هم‌چنینبه‌دلیل مصرف اندک یا عدم مصرف نهاده‌های خارجی اجرای این سیستم فشار چندانی را برمنابع محدود زمینی وارد نمی‌کنند.

با آموزش صحیح تولیدکنندگان و مصرف کنندگان و آگاه کردن آنها ازخطرات باقیمانده‌ی سموم آفت‌کش‌ها برروی سلامتی و معرفی محصولات ارگانیک به‌عنوانمواد غذایی عاری ازباقیمانده‌ی آفت‌کش‌ها و مواد شیمیایی، طعم خوب، محتوای ویتامینو ماده‌ی خشک بیشتری که این محصولات نسبت به محصولات معمولی دارا هستند می توان اینمحصولات را در الگو و سبد غذایی اکثر مردم جای داد و ایمنی و سلامت جامعه را تضمینکرد.

منبع : سایت آفتاب