ارائه ای از : دکتر مهرداد حلوایی

شُتُر یا اُشتر را که در زبان پهلوی ushtar می‌گفتند حیوانی استنیرومند و تنومند با توش و توان بالا از خانواده شترسانان؛ نشخوارکننده و با دست وگردنی دراز. بر پشت خود یک یا دو کوهان دارد که ساختارش از پیه و چربی است. در دیناسلام گوشت او حلال است. اما ذبح آن با دیگر جانوران حلال گوشت متفاوت است و آن رانحر میکنند و اگر سر آن را مانند گوسفند قبل از نحر ببرند گوشت آن حلال نیست. شیرشنیز نوشیده می‌شود ولی بیشتر کاربرد بارکشی دارد. پشم و پوستش نیز برای ریسندگی وپارچه‌بافی و کفش‌دوزی کاربرد دارد.


گونه‌های دیگری از شتر نیز در آمریکای جنوبی زندگی می‌کنند، بهنام‌های لاما، الپاگا، گوانا که دارای کوهان نیستد.

شتر ویژگی‌های خاصّی دارد که مهم‌ترین آنها تحمّل شرایط سختصحرا و دماهای گوناگون و به‌ویژه گرمای شدید تابستان و کمبود آب و علوفه است. ترکیبجسمانی شتر با دیگر جانوران اختلاف زیادی دارد، و این اختلاف باعث شده که شتر درطول روزهای سال در صحرا زندگی کند و از بوته‌ها و درختچه‌های گوناگون صحرایی وکویری و حتی از بوته‌های شور و خاردار تغذیه کند. عرب‌‌ها از زمان‌های بسیار دور ازشتر استفاده کرده و می‌کنند. آن‌ها به این حیوان اهلی لقب کشتی صحرا سفینة‌الصحراءداده‌اند.

شتر حیوان مفیدی است و کاربردهای فراوانی دارد. این حیوان علاوهبر اینکه وسیله اصلی رفت و آمد ساکنین صحراست، از سویی دیگر می‌تواند غذای آدمی ووسایل مورد نیاز دیگر را به انسان عرضه کند و انسان می‌تواند بوسیله تغذیه باشیرشتر و گوشت شتر، تا هفته‌ها در صحرا زنده بماند. هم چنین می‌توان از چربی کوهانبه جای کره استفاده کرد و پشم شتر را در ساختن خیمه ها، پتو، فرش،‌لباس‌هایپشمی،‌طناب و ریسمان به کار برد. هم چنین می‌توان از مدفوع خشک شده شتر برای روشنکردن آتش استفاده کرد و پس از کشتار شتر می‌توان از پوست آن برای ساختن کفش و مشک وچیزهای دیگر استفاده کرد. شتر از جانورانی است که با محیط‌های خشک و بی‌آب و علف وصحرا سازگار شده و این سازگاری باعث شده است که به خوبی بتواند آب و هوای گرم وخشک، بی‌آبی و کم‌غذایی را تحمل کند.

کوهان، عضوی قابل توجه در شتر است که فقط از چربی و عضلات تشکیلشده و در آن استخوانی وجود ندارد و شتر درشرایط بی‌غذایی تا چندین روز می‌تواند بااعتماد به وجود این چربی و سوخت و ساز آن زنده بماند.

کف پای شتر حالت مخصوص به خود دارد و از دو بخش تشکیل شده است وکلفت و پهن است و مانع از این می‌شود که پای شتر در شن‌های ریز صحرا فرو رود. چشم‌های شتر دارای مژگان‌های بلندی است که به همراهی پلک ها، چشم‌ها را ازطوفان‌های شنی و از تابش شدید آفتاب محافظت می‌کند. منخرین شتر دارای شکاف‌های طولیاست که شتر در هنگام تنفس می‌تواند بینی را به خوبی از هم باز کند و بیشترین میزانهوا را وارد ریه‌های خود کند و در هنگام بروز طوفان‌های شنی بینی خود را ببندد. همچنین شتر دارای فک درازی است که به طور جانبی حرکت می‌کند و می‌تواند عمل جویدن رابه خوبی انجام دهد. شتر می‌تواند بیشتر از هر حیوان دیگر بی آبی را تحمل کند ‌واکنون آشکار شده است که شتر به علت اختلاف زیاد درجه حرارت بدنش می‌تواند آب بدنخود را حفظ نماید. زیرا که از این آب برای خنک کردن بدن استفاده نمی کند. درجهحرارت بدن شتر ثابت نیست و به آهستگی همراه با ارتفاع درجه حرارت محیط بالا میرود واین بدان معنی است که شتر آب بدن خود را از دست نمی دهد تا بدن خود را سرد نگه دارد(که این کار در انسان از طریق عرق کردن صورت می‌گیرد) و در هنگام شب، هنگامی کهدرجه حرارت محیط پایین می‌رود درجه حرارت بدن شتر نیز کاهش یافته و در هنگام صبح درپایین ترین درجه خواهد بود.

دمای بدن شتر می‌تواند در محدوده ۷ درجه فارنهایت بالا و پایینبرود در حالی که در انسان فقط در محدوده ۱ درجه فارنهایت بالا و پایین می‌رود.

کمتر جانوری چون شتر می‌تواند ادعا کند که این چنین اثر تعیینکننده‌ای در تاریخ بشر داشته است، و اغراق نیست اگر ادعا شود که زندگی بدون وجود اوبرای انسانهایی که در منطقه بزرگی از جهان یعنی بیایان زندگی می‌کردند، ناممکن بودهاست. و احتمالا تمدن هرگز در آفریقای شمالی و آسیای صغیر گسترش نمی‌یافت.

خانواده شترها شامل دو گونه از شترهای کوهاندار که در آفریقا وآسیا به چشم می‌خورند و همچنین شترهای بی کوهان آمریکا می‌شود. شترهای کوهانداردارای قدرت مافوق تصوری در زمینه مقاومت در مقابل شرایط سخت کویری ، بدون نوشیدن آببرای مدت طولانی هستند. آنها که از بوته‌های خار کویر تغذیه می‌کنند، می‌توانندبدون آب در سفرهای طولانی کویری زنده بمانند. کوهان این شترها سلولهای چربی راانبار کرده و در زمان نبودن غذا از آن به عنوان منبع انرژی استفاده می‌کند.

پاهای پهن شتر کوهاندار از فرو رفتن این حیوان در ماسه‌های نرمجلوگیری می‌کند. ساختمان بدن شتر چمن خوار بی کوهان ٬ فامیل کوچک شتر ، برای زندگیدر زمینهای پر از سنگ ، در ارتفاعات بالا تطبیق دارد.

خصوصیات شتر

لب‌های شتر دارای وسعت حرکتی خو بی است و لب بالائی به دو بخشتقسیم شده است و ملاحظه می‌گردد که لب پایینی در شترهای مسن بوضوح آویزان است. دراین حیوان نیز، همانند سایر نشخوارکنندگان برروی فک پایینی شتر فقط دندان پیشینوجود دارد و این دندان‌ها در فک بالائی وجود ندارد. دهان شتر همیشه باز است و حیوانصداهائ بلند و آزار دهنده ای از خود در می‌آورد و هنگامی که حیوان چنین صداهائی ازخود در می‌آورد اگر به دهان او بنگریم در موخره دهان می‌توانیم توده ای سرخ رنگ راببینیم که احیاناً تا بخش جلوئی دهان می‌رسد و به نظر می‌رسد که وظیفه این تودهمرطوب کردن ناحیه انتهایی حنجره است و در نتیجه کمک می‌کند حیوان در برابر تشنگیمقاومت کند. (این توده با لاخص درهنگام فصل جفتگیری، که شتر نر مست بدون دلیل بهدیگران حمله می‌کند، و بیضه‌ها و مثانه و اجزای دیگر بدن را گاز می‌گیرد، در خارجاز دهان نیز مشاهده می‌گردد).

شتر در بالای پس سر خود غده ای نرم و مرطوب دارد که وظیفه ترشحیآ‌ن در هنگام مستی شتر است. در حالی که بقیه اجزای بدن کاملا خشک می‌باشد. در ناحیهمفصل پاها، پوست شتر کلفت و خشن می‌گردد که به آن پینه می‌گوییم. این پینه‌ها بیشتردر جاهائی از بدن مشاهده می‌گردد که شتر بر روی آنها می‌نشیند تا باقی بدن خود راازاصطحکاک با زمین محافظت نماید و هم چنین شتر در ناحیه جناغ سینه نیز پینه بزرگیدارد که شتر را در هنگام نشستن بر روی زمین در حفظ تعادل کمک می‌رساند. کوهان شتریک تودهچربی است که حجم آن بر حسب شتر، سن وی و سلامتی یا بیماری وی تغییرمی‌یابد.

پاهای شتر به گونه ای آفریده شده است که حیوان را در هنگام راهرفتن بر روی شن‌های نرم یاری کند، ولی به هر حال این پاها با هر گونه زمینی به جززمین‌های گل‌آلود مناسبت دارد. اما سم‌های حیوان واضح و آشکار نبوده و در داخل بافتکراتینه کف پا فرار گرفته است. کف پا محکم بوده و دارای ناخن‌های سخت و کوتاهی درمقدمه است و هنگامی که کف پا بر روی زمین گذاشته می‌شود به خوبی منبسط می‌گردد وباعث تثبیت پا بر روی شن‌ها می‌گردد و این در حالی است که شتر با سختی فراوان برروی زمین‌های گلی و لغزنده راه می‌رود.

دستگاه گوارش شتر همچون سایر نشخوار کنندگان دارای معدهچهارگانه است هر چند که هزار لای شتر، رشد وتوسعه چندانی نیافته است. شتر دارایرفتار خاصی است. این حیوان هر چند که حیوانی بردبار و آرام است اما احیاناً وبهصورت ناگهانی مهاجم می‌گردد (به‌ویژه در فصل جفت‌گیری) و به همین جهت بهتر است کهدر هنگام کار،‌شتران نرو ماده از هم جدا گردند در اوقات دیگر شترها مطیع و آرامهستند. علی رغم اینکه در هنگام گرفتن افسار آنان و یا نهادن بار، از خود صداهایبلند آزار دهنده در می‌آورند خطری نخواهند داشت و معمولاً شتران اخته شده در مقایسهبا شتران نر طبیعی آرام‌تر هستند. شتر نسبت به تحمل درد و در قبال بیماریها تاحدودی مقاوم‌تر از سایر دام‌هاست و هیچگونه علایم خستگی و ناراحتی از خود بروز نمیدهند. به همین جهت باید که به دقت آن‌ها را تحت نظر داشت زیرا در هنگام بیمارینیزبدون هیچگونه اظهار ناراحتی هم چنان به کار خود ادامه می‌دهند.

منبع : سایت آفتاب