امروزه تولید غذا به عنوان اصلی ترین مسئله در جهان مطرح بوده و در این میان

تولید علوفه و دامپروری جایگاه ویژه ای می یابد. مبدا اصلی یونجه خاور نزدیک

و آسیای مرگزی بوده و ناحه مرکزی ایران منشا جغرافیایی یونجه است. یونجه

در بین گیاهان علوفه ای به علت کیفیت خوب، خوشخوراکی و دارا بودن ذخائر

غذایی، از جمله مواد معدنی مانند کلسیم و مواد پروتئینی اهمیت خاصی پیدا کرده

است به طوری که یونجه بیش از ۲ تن پروتئین در هکتار در سال را تولید می

نماید. یونجه با تثبیت ازت خاک بر حاصلخیزی خاک می افزاید و عمری بین ۴ تا

 ۲۰ سال دارد که معمولا عمر مفید آن ۷ سال است. در مقابل تغییرات محیط

حساس بوده و قادر است ۵۰ تا ۶۰ درجه زیر صفر و ۵۰ درجه بالای صفر را

تحمل نماید.


●یونجه هایی که امروزه کشت می شوند به ۴ گروه تعلق دارند:
۱ - گروه یونجه های معمولی جنس Medicago sativa
دارای گل های بنفش رنگ هستند و بطور زیادی کشت می شوند.
۲ - گروه یونجه های ترکستان که همان یونجه های معمولی هستند ولی مرکز پیدایش آنها آسیای مرکزی هستند. در این گروه رشد مجدد خیلی کم است.
۳ - گروه یونجه های الوان جنس Medicago media
هستند. این گروه بر خلاف گروه اول دارای گلهای الوان هستند. کاشت این گروه اگر به منظور تولید بذر باشد عملکرد بذری پائینی دارند.
۴ - گروه نان هاردی که این گروه دارای رشد عمودی زیادی هستند. خواب زمستانی در آنها خیلی کوتاه است و یا می توان گفت اصلا خواب زمستانی ندارد.

نیاز کودی یونجه:

تمام کود فسفر ، پتاسه و ازته قبل از کاشت به وسیله کودپاش سانتریفوژ یا دست پاش و یا به صورت نواری در عمق مناسب( ۲۰ تا ۲۵ سانتی متر) توزیع و به زیر خاک برده شود. کود آلی در صورتی که پوسیده باشد قبل از کشت توزیع و با خاک مخلوط گردد. امّا در حالتی که کاملا پوسیده نباشد بهتر است در پاییز سال قبل از کشت ، مصرف شده و با خاک مخلوط گردد. درصورت نیاز به کود پتاسه درخاکهای سبک و یا در هرخاکی که غلظت پتاسیم قابل استفاده کمتر از ۳۰۰ میلی گرم در کیلوگرم خاک باشد ، بهتر است آن را در دو نوبت بعد از چین اوّل و همچنین در اواسط مرداد ماه بعد از برداشت ، مصرف کرد.

 

کودهای مورد نیاز یونجه :

با توجه به اینکه طول دوره رشد یونجه طولانی بوده و برداشت محصول بیشتر در مرحله جوانی صورت می‌گیرد ، برداشت چندچین محصول یونجه در سال ، موجب کم شدن مقدار مواد غذایی خاک و کاهش عملکرد بویژه در سال‌های بعدی می‌شود. که میتوان کود لازم رایکبار درسال دراواخر پاییزویا دربهار بعدازاولین چین به زمین اضافه کرد.

ازت :

کمبود ازت در یونجه بندرت مسئله‌ای ایجاد می‌کند زیرا باکتری‌های ریزوبیوم که در داخل گره هایی که بر روی ریشه های یونجه بوجود می‌آیند، با گیاه حالت همزیستی داشته و می‌توانند ازت هوا را تثبیت کرده و مقداری از آن را در اختیار گیاه قرار دهند. لیکن قبل از زمان کاشت مقدار 50 کیلوگرم اوره یا 75 کیلوگرم نیترات آمونیم در هکتار توصیه می‌گردد. البته با توجه به اینکه میزان عناصر غذایی خاک از مهمترین عوامل موثر در تعیین نیاز غذایی نبات محسوب می‌گردد ، بهتر است هرساله قبل از مصرف کود اقدام به نمونه گیری و تجزیه خاک نمود.

فسفر :

فسفر از عناصر تشکیل دهنده اسید نوکلوئیک بوده و باعث تحریک رشد و تکامل ریشه‌ها می‌گردد ، در گل دهی و میوه دهی موثر بوده وموجب افزایش مقاومت نبات در مقابل بعضی از بیماری‌ها می‌گردد. فسفر عنصری است که یونجه بیشتر از سایر عناصر به آن عکس العمل نشان داده و در تولید محصول اهمیت زیادی دارد.

پتاسیم :

پتاسیم بعد از ازت بیشترین عنصر غذایی مورد نیاز یونجه است. این عنصر به عنوان تنظیم کننده و کاتالیزور ، نقش اساسی در رشد یونجه ایفا می‌کند. همچنین در واکنش‌های آنزیمی ، تنفس ، متابولیسم کربوهیدرات‌ها ( از طریق تاثیر آن بر فتوسنتز ) ایجاد مقاومت در برابر بیماری‌ها ، نگهداری آب و مقاومت به خشکی ( از طریق تنظیم مقدار آب سیتوپلاسم ) ،  ساخت پروتئین‌ها ، رشد برگ‌ها و تاخیر در پیر شدن آنها ضروری است. حد بحرانی پتاسیم حدود 75/1 درصد در ماده خشک گیاهی است. گاهی مقدار بیش از 5/2 درصد نیز برای افزایش عملکرد توصیه می‌شود. مقدار این عنصر در یونجه با افزایش سن گیاه کاهش می یابد و حداکثر مقدار آن در طول دوره رویشی مشاهده می‌شود و در مرحله گل دهی و دانه بستن از مقدار آن کاسته می‌شود. مقدار پتاسیم در قسمت‌های مختلف گیاه متفاوت است ، بطوری که در ساقه حداکثر و در برگ بیشتر از ریشه می‌باشد. یونجه مانند سایر بقولات علوفه‌ای نیاز پتاسیمی بالایی دارد و با برداشت محصول زیاد، مقادیر قابل توجهی پتاسیم از خاک خارج می‌شود. از طرفی علی رغم آنکه یونجه دارای شبکه ریشه‌ای عمیق و گسترده است و می‌تواند با در اختیار داشتن حجم زیادی از خاک ، پتاسیم مورد نیاز خود را تامین نماید. ریشه گیاه یونجه برخلاف گندمیان دارای ظرفیت تبادل کاتیونی بیشتری است. از این رو تمایل بیشتری به جذب کاتیونهای دو ظرفیتی از جمله کلسیم دارد و لذا کمبود این عنصر در مزارع یونجه حتی در مناطق نیمه خشک قابل مشاهده است.

کمبود پتاسیم در مزارع یونجه قابل تشخیص است : در این شرایط تراکم محصول در مزرعه کم است و بعلت کاهش فعالیت آنزیم تثبیت کننده ازت ، ازت غیر پروتئینی در گیاه تجمع می یابد و رشد ساقه ها و ریشه ها کم بوده و لکه های کوچک سفید یا زرد رنگ در اطراف برگچه ها نمایان می‌شود. به تدریج بافت‌های بین لکه ها شروع به زرد شدن کرده و در برخی موارد حاشیه برگ به رنگ قرمز یا قهوه‌ای در آمده و برگچه‌ها بصورت فنجانی به سمت پایین متمایل می‌شوند و در صورت تشدید کمبود، برگ‌ها می‌ریزند.

در خاک‌هایی که مقدار پتاسیم قابل استفاده کمتر از 300 میلی گرم در کیلوگرم باشد ، بسته به میزان کمبود می‌توان تا 500 کیلوگرم در هکتار کود کلرور پتاسیم ( به دفعات همراه با آبیاری ) مصرف نمود. زیادی پتاسیم نیز می‌تواند مانع جذب کلسیم گردد. مصرف زیاد کلرور پتاسیم موجب کاهش تراکم یونجه و زرد شدن انتهای برگچه‌ها می شود. بدین منظور جهت کاهش خطرات زیان آور کلرور پتاسیم ، این کود را به صورت تقسیطی و با مقادیر کم باید مصرف کرد.

کلسیم :

کلسیم در ساختمان دیواره سلولی ، سنتز پروتئین‌ها ، اقتصاد مصرف آب ، غده بستن ریشه و تثبیت ازت ،‌ رشد و توسعه ریشه‌ها و در نهایت عملکرد آن نقش دارد. مقدار مطلوب کلسیم در یونجه حدود یک درصد است. نتایج برخی تحقیقات نشان می‌دهد که برداشت 5 تن یونحه خشک با جذب 75 کیلوگرم کلسیم از خاک همراه است. به نظر می‌رسد میزان تحمل یونجه در خاکهای اسیدی به عناصر آهن ، منگنز و آلومینیم با مقدار کلسیم جذب شده در ارتباط باشد. در این خاکها که غلظت این عناصر سبب کاهش رشد اولیه یونجه می‌شود. مصرف آهک علاوه بر تامین کلسیم کافی ، از قابلیت انحلال این عناصر می‌کاهد. همچنین قابلیت دسترسی فسفر و مولیبدن را افزایش داده و به این ترتیب عملکرد محصول را نیز افزایش می‌دهد. بدلیل آهکی بودن بیشتر خاکهای تحت کشت یونجه در استان ،کمبود آن کمتر مطرح است. مصرف بیش از نیاز کودهای پتاسیمی در برخی خاکها احتمال کمبود کلسیم را به دنبال دارد. در شرایط کمبود کلسیم جوانترین و پیرترین قسمتهای یونجه تحت تاثیر قرار می‌گیرند ، رشد یونجه و میزان تثبیت ازت کاهش می یابد ، بوته‌های جوان یونجه دچار مرگ زمستانی شده و یا در طول خشکی تابستان از بین می‌روند.

در خاکهای با PH کمتر از 6 مصرف مواد آهکی به صورت مخلوط با خاک،2تا3 هفته یا ترجیها یک سال قبل ازکاشت مناسب میباشد.

محققین نشان دادند که محصول خوب یونجه ، به مقدار 450 الی 600 کیلو گرم سولفات کلسیم برای رشد مناسب خود در خاکهای دچارکمبود نیاز دارد. با مصرف 600 کیلو گرم در هکتار سولفات کلسیم در مزارع یونجه زنجان ، رشد و عملکرد مزرعه یونجه بسیار مطلوب بوده است.

عناصر ریز مغذی به ویژه روی ، منگنز ، بر و مولیبدن در افزایش عملکرد و بهبود کیفیت محصول نقش مهمی دارند. با توجه به آهکی بودن وبالا بودن PH اغلب خاکهای تحت کشت این محصول ، کمبود این عناصر غیر منتظره نیست به این دلیل توجه به مصرف کودهای محتوی عناصر ریز مغذی با توجه به نیاز گیاه در طول دوره رشد ضروری است.

تناوب یونجه:

یونجه طی چندین سال عمر خود ، مقدار زییادی مواد آلی و ازت در خاک باقی می گذارد. ازت تثبیت شده در گره های موجود در ریشه به صورت آلی بوده ، با افزایش سن گیاه بتدریج این گره ها از ریشه جدا شده و در خاک قرار گرفته و تجزیه می شود و ازت آن به فرم معدنی و قابل استفاده برای گیاه بعدی در می آید. از هر هکتار مزرعه یونجه ، بسته به شرایط رشد ، سالانه حدود ۷۰ تا ۱۲۰ کیلو گرم ازت به خاک اضافه می شود. بنابراین گیاه بعدی باید نیاز ازتی بالایی داشته و از طرف دیگر نسبت به ازت زیاد خاک مقاوم بوده و ورس نکند.

از جمله گیاهانی که چنین خصوصیّتی را دارند می توان ذرت ، چغندرقند ، پنبه ، سیب زمینی را نام برد. از آنجائی که زیادی ازت خاک باعث ورس در گندم می شود لذا این گیاه را نبایستی بلافاصله بعد از یونجه در تناوب قرار داد و معمولا یک گیاه وجینی با نیاز ازتی بالا مابین یونجه و گندم قرار می گیرد. واگر بخواهیم در تناوب ، گندم را بعد از یونجه قرار دهیم بایستی از ارقامی که کود پذیری بالایی دارند و نسبت به ورس مقاوم می باشند استفاده کرد. در مقایسه با گندم ، جو حسّاسیّت بیشتری به ورس دارد. برای آشنایی چندین نمونه تناوب یونجه را می آوریم :

در مناطق سرد سیر :

یونجه چند ساله) - چغندر قند یا سیب زمینی - گندم یا جو.)

چنانچه در منطقه ای که هدف ، تولید علوفه باشد می توان از تناوب زیر استفاده کرد :

یونجه چند ساله) - ذرت علوفه ای - گندم یا جو)

یک تناوب دیگر نیز توصیه می گردد که این تناوب را می توان برای واحد های زراعی کشاورزان عمده کار پیشنهاد نمود.

یونجه - سیب زمینی - گندم - جو

علّت انتخاب این تناوب که قابل اجرا در تمام مناطق استان می باشد ، به شرح زیر بیان می گردد.

گندم و جو به علّت های زیر انتخاب شده اند :

۱) استراتژیک بودن آن ها.

۲) تعداد کمتری کارگر نیاز دارند .

۳) در ازای تحویل این محصولات به دولت کشاورزان می توانند از امکاناتی نظیر کود ، سم ، ادوات دنباله بند و تسهیلات بانکی استفاده نمایند .

۴) باعث می شود در تمام طول سال تقریباً زمین زیر کشت باشد .

۵) کاشت ، داشت و برداشت آن ها آسان است.

۶) در دامداری از جو استفاده می کنند .

۷) گندم دارای اعتبار معنوی و اقتصادی خاصّی است .

یونجه به خاطر این که :

۱) استراتژیک است .

۲) با کیفیّت است .

۳) درآمد آن زیاد است .

۴) دامداری در منطقه وجود دارد .

۵) خاک را اصلاح می کند .

۶) در صورت نیاز با پیش فروش آن می توان به درآمد رسید .

۷) کارگر کمتر احتیاج دارد .

۸) از ماشین آلات می توان در قسمت های دیگر مزرعه در طول ۵ ـ ۴ سال استفاده کرد .

سیب زمینی به خاطر این که :

۱) به عنوان موادّ غذایی مهمّی مطرح است .

۲) جامعه با بحرانی از آن روبرو است .

۳) پتانسیل تولید آن در محل زیاد است .

۴) کشت آن در منطقه عملاً و در سطح زیادی مرسوم است .

۵) مقدار تولید در هکتار آن زیاد است .

۶) درآمد زیادی از فروش آن حاصل می گردد .

۷) چون یک گیاه وجینی است زمین از نظر محصول بعدی کم علف خواهد شد.

ارقام یونجه:

از میان ارقام متعدّد یونجه ، در این استان در حال حاضر از یونجه رقم همدانی استفاده می شود که این رقم مناسب مناطق سردسیر و مناطق معتدل و منطقه طارم می باشد و توصیه می گردد هیچ رقم دیگری بدون مشورت وارد استان نگردد تا تولید بذر که از سال ۸۱ به طور اصولی آغاز گردیده دچار مشکل نشود.

تاریخ و چگونگی کاشت :

یونجه را در مناطق سرد و معتدل در بهار و نیمه اوّل شهریور باید کاشت. در منطقه طارم می توان در اوایل پاییز و اواخر زمستان(اسفند ماه) کاشت. در مناطقی که زمستان های سخت دارند بهتر است یونجه را در بهار کاشت. حداقل درجه حرارت برای شروع جوانه زنی یونجه یک درجه سانتیگراد و درجه حرارت مناسب برای کاشت حداقل ده درجه سانتیگراد می باشد.

به دلیل دوام چندین ساله یونجه ، و به واسطه این که در طول عمر آن فقط یک بار عمل کاشت انجام می شود ، بایستی زمین آن را به خوبی آماده نمود. یک شخم عمیق برای کاشت پاییزه در بهار همان سال و برای کاشت بهاره در پاییز سال قبل لازم است.

با انجام این شخم بقایای علف های هرز چندین ساله به خصوص ریشه ها در معرض آفتاب قرار گرفته و خشک شده و از بین میروند. ضمن این که نزولات آسمانی بهتر در خاک ذخیره شده و بقایای محصول قبلی تا زمان کاشت یونجه ، به خوبی می پوسند.

در موقع کاشت یک شخم سطحی تر برای آماده شدن بهتر زمین زده می شود. برای خرد شدن کلوخه ها زمین را دو بار عمود بر هم دیسک می زنیم. در صورت وجود بقایای محصول قبلی و ریشه های علف های هرز در سطح خاک ، از هرس یا دندانه برای جمع آوری آنها استفاده می کنیم. پس از آن زمین را توسّط تسطیح کن (لولر) تسطیح می کنیم. تسطیح بهتر زمین در آبیاری یکنواخت زمین ، سبز شدن یکنواخت بوته ها و همچنین در کیفیّت بهتر کار ماشین های برداشت مؤثر است.

انتخاب طول کرت بر اساس شیب زمین و نوع خاک انجام می گردد. هر چقدر شیب زمین بیشتر و بافت خاک سبک تر باشد ، طول کرت کمتر است. پس از تسطیح می توان توسط کودپاش سانتریفوژ اقدام به کودپاشی کرد. توسط بعضی از بذرکارها عمل کودپاشی و بذرکاری میتواند همزمان انجام می شود.

بذرپاشی به دوصورت:

یابه وسیله دست و یا توسط دستگاه های بذرافشان انجام می گیرد. درصورت عدم دسترسی به ماشینهای بذرافشان می توان بذر یونجه راتوسط کارگر با تجربه درسطح خاک پاشیده و سپس توسط دندانه یا دیسک سبک ویا از طریق کشیدن سرشاخه های درختان ( درسطوح کوچک ) بر روی زمین بذر هارا در عمق کمی از خاک قرار داد.روش دیگراستفاده ازماشین های بذرافشان است.

ماشین های بذر افشان دارای مخاذن بذر و کود هستند و کاشت بذر و اضافه کردن کود به زمین را توأماً انجام می دهند. این دستگاه هادارای دوغلطک هستند که بذ ر به صورت آزاد ازمخزن بذر بین دو غلطک به طور یکدست پاشیده می شود. غلطک جلو باعث به هم فشردن بستر بذر و غلطک عقب باعث دفن کردن بذر وبه هم فشردن خاک می شود.

مقدار بذر:

مقدار بذر لازم برای کاشت یونجه به عوامل متعدّدی از جمله نوع زراعت (آبی یا دیم) و قوّه ی نامیّه ی بذر ، شرایط آب و هوایی ، کیفیّت آماده کردن زمین ، روش کاشت و غیره بستگی دارد.

در شرایط زیر مقدار بیشتری بذر بایستی بکار برده شود :

۱) در حالتی که زمین به خوبی آماده نشده و شرایت سخت تری برای استقرار گیاه حاکم است.

۲) بذر دارای قوّه نامیّه کم تری است.

۳) علف های هرز به میزان بیش تری شیوع داشته و تراکم بالا تری از گیاه برای غلبه بر علف های هرز لازم است.

۴) در زراعت های آبی نسبت به دیم و در روش کاشت با دست نسبت به کاشت با بذر کار.

در زراعت های سنّتی در مناطق مختلف بین ۳۰ تا ۵۰ کیلوگرم در هکتار بذر مصرف می شود. در زراعت های مکانیزه مقدار مصرف بذر بین ۲۵ - ۱۵ کیلوگرم در هکتار است. مزارعی که برای بذر گیری اختصاص می یابند برای نفوذ بهتر نور به داخل پوشش ، بایستی یونجه را با تراکم کمتر کاشت. لذا در این حالت بذر مصرفی کمتر و حدود ۱۵ کیلوگرم در هکتار است.

نیاز آ بی:

به طور کلّی نیاز آبی یونجه بالا و راندمان مصرف آب دراین گیاه پایین است.در یونجه قبل از کاشت برای اینکه خاک تا عمق یک متری مرطوب شود ،یک آبیاری سنگین لازم است. واگر ضروری باشد برای جوانه زدن بذر، یک آبیاری سبک بعد از کاشت انجام می شود.به فاصله کمی پس از آن برای جلوگیری از سله بستن خاک یک آبیاری سبک صورت می گیرد.بعد ازخروج گیاه ازخاک میتوان آبیاری رابرای حدود ۳ هفته در مناطق معتدله(در مناطق گرم این زمان کوتاه تر است) به تا خیرانداخت.و پس از ان تازمان اولین برداشت ،یک ابیاری کافی است.

دریونجه استقرار یافته ، میزان مصرف آب وفاصله بین دو آبیاری بستگی به شرایط آب و هوایی دارد. درمناطق سرد سیر کمتر از 15 هزارمتر مکعب آب برای یک دوره رشدونمو یک ساله نیاز است. همچنین فاصله هر دور آبیاری به درجه حرارت هوا و نوع خاک(سبک یا سنگین)بستگی دارد. برای مثال میتوان گفت درمناطق معتدل در بهار حدوداً هر 12 روز یکبار ودر تابستان هر8 روز یکبار بایستی یونجه را آبیاری کرد.

 

منبع : سایت آفتاب