مقدمه :

تریتیکاله غله جدیدی است که  به وسیله انسان و در نتیجه تلاقی ژنوم های گندم جنس Triticum  و چاودار جنس Secale به وجود آمده است. نام تریتیکاله ازنام علمی گونه های بوجود آورنده آن گرفته شده است. در این مورد گندم به جای گیاه مادر به کار گرفته شده و دانه های گرده از چاودار می باشد. اگر در تلاقی بین گندم و چاودار از گندم تتراپلوئید استفاده گردد تریتیکاله حاصل هگزاپلوئید خواهد بود و اگر گندم هگزاپلوئید مورد استفاده قرار گیرد تریتیکاله حاصل اکتا پلوئید خواهد بود که از عملکرد پائین برخوردار بوده که علت آن ناسازگار های عمومی بین ژنوتیپ گندم که گیاهی خودبارور و ژنوتیپ چاودار که گیاهی است دگربارور بوجود می آید.


تریتیکاله بر حسب واریته ها ( گونه ) گندم و چاودار تلاقی داده شده برای تولید آن ممکن است بهاره یا زمستانه باشد. گیاهی است یکساله یا کمی بیشتر از یکسال و تیپ عمومی آن شبیه گندم است. در مقایسه با گندم از قابلیت رشد و مقاومت بیشتری برخوردار بوده و دید توقع نسبت به شرایط آب و هوایی و زمین برای پهنه های نامناسب توصیه شده است .

خصوصیات گیاهی :

تریتیکاله گیاهی است خود بارور با درصد کمی خاصیت دگر باروری. انواع تجاری آن از نوع هگزاپلوئید و دارای 42 کروموزوم هستند. تریتیکاله بیشتر شبیه گندم است تا چاودار ولی در عین حال دارای خصوصیات مورفولوژیکی ویژه ای نیز می باشد .

ریشه : مورفولوژیکی ریشه تریتیکاله مشابه والدین خود می باشد. تعداد ریشه های جنینی ( اولیه ) در ارقام مختلف از 1 تا 7 عدد متغیر است اما معمولاً بین3 تا 5 عدد می باشد. ریشه ها از رطوبت موجود در 15 تا 45 سانتیمتری خاک استفاده میکنند و نسبت به گندم و چاودار بیشتر در لایه های سطحی خاک متمرکز شده اند .

ساقه : ساقه تریتیکاله ماشوره ای است دارای ظرفیت پنجه زنی مابین است. طول مدت پنجه زنی در دماهای کم طولانی می باشد .

برگ : برگها همانند سایر غلات از محل گره های ساقه خارج شده و به طور متناوب در طول ساقه قرار گرفته اند. هر برگ از دو قسمت پهنک و غلاف تشکیل شده است .

گل : گلدهی در تریتیکاله معمولاً همانند گندم است اما رسیدگی اغلب آهسته تر صورت می گیرد و از طرفی در تریتیکاله مدت گلدهی نسبت به گندم طولانی تر است. در تریتیکاله پوشه ها غیر متقارن و پوشینه ها متقارن می باشد که وجود این خصوصیات باعث تشخیص آن از سنبله گندم می گردد. ارقام تریتیکاله به طور معمول ریشک دار هستند اما ارقام بدون ریشک نیز در بعضی از آنها مشاهده می گردد.

دانه : شکل خارجی دانه کاملاً شبیه به گندم و چاودار می باشد . دانه ها درون گلچه ها رشد کرده و معمولاً در هر سنبلچه 2 تا 3 عدد هستند . هنگام رسیدن رطوبت بذر در حدود 13 تا 14 درصد بوده و پدیده ریزش دانه هنگام برداشت کمتر مشاهده می گردد دانه تریتیکاله بلندترازگندم است 10 تا 12 میلیمتر طول و 3 میلیمتر عرض دارد.

سازگاری :

ترتیکاله به دامنه وسیعی از شرایط اقلیمی متفاوت سازگاری دارد. و همین عامل آن را به عنوان یک گیاه شاخصی در میان غلات معرفی مینماید. تریتیکاله از آنجاییکه ارزش غذایی بالاتری نسبت به چاودار دارد میتواند جایگزین مناسبی برای چاودار مخصوصاً در نقاطی که کشت گندم امکان پذیر نیست یا عملکرد مناسبی از آن به دست نمی آید باشد این امر یک امتیاز اقتصادی مهم در نقاط مختلف دنیا برای این گیاه محسوب می گردد.

نور:  تریتیکاله های اولیه با وجود دوره رشد طولانی احتیاج به طول روز زیاد داشته اند انتقال صفت و عدم حساسیت به طول روز از گندم های مکزیکی به تریتیکاله باعث بهبود سازگاری آن در نواحی با عرض های کم گردیده است و ارقام تولید شده به طول روز غالباً بی تفاوت بوده و محدودیتی از نظر تاریخ کاشت ندارند.

حرارت : در تریتیکاله حداقل دما برای شروع جوانه زنی 5 درجه سانتیگراد، دمای مطلوب 20 درجه سانتیگراد و حداکثر دما برای شروع جوانه زنی 30 درجه سانتیگراد گزارش شده است و مقاومت به سرما در بعضی از واریته ها مشابه گندم و چاودار زمستانه است و همچنین مشخص شده تحمل تریتیکاله نسبت به دماهای کم در اوایل دوره رشد رویشی بیشتر از گندم است.

رطوبت : تحمل به خشکی در نواحی نیمه خشک از قبیل مناطق جنوبی با بارندگی سالانه حد اکثر 400 تا 700 میلیمتر قابل توجه بوده و تحت این شرایط عملکرد نسبتاً مطلوبی به دست آمده است و بعضی از ارقام آن تحمل به خشکی آن نسبت به گندم بیشتر می باشد.

خاک : مطابق گزارشات رسیده از نواحی مختلف دنیا تریتیکاله جایگزین مناسبی برای چاودار در خاکهای غیر حاصلخیز و شنی می باشد با این تفاوت که عملکرد آن در این نواحی به مراتب بیشتر است از چاودار. همچنین مشخص شده است که تریتیکاله دامنه سازگاری وسیعی به کاشت در خاکهای اسیدی با PH کم دارد و همچنین تریتیکاله گیاهی است مقاوم به شوری به خصوص مقاومت به شوری در مراحل اولیه رشد در مقایسه با گندم و جو کاملاً مشهود است . عملکرد تا میزان3/7 دسیزیمنس در متر ( واحد شوری و معادل میلی موس در سانتیمتر ) تحت تأثیر شوری خاک قرار می گیرد.

تناوب زراعی : تریتیکاله از نظر خصوصیات مورفولوژیکی از جمله شکل و ساختمان ریشه ، اندام های هوایی و دوره رشد و نمو شبیه گندم می باشد لذا معمولاً در مقایسه می توان آن را در ردیف گندم قرار داد. بنابراین تحت شرایط متفاوت آب و هوایی، تناوبی که برای گندم توصیه می شود جهت تریتیکاله نیز صادق است .

آماده سازی زمین : کلیه مراحل آماده سازی زمین مانند گندم و جو در منطقه می باشد و کشت با بذرکارهای غلات صورت می پذیرد.

تاریخ کاشت : با توجه به این که کمینه دما برای جوانه زدن تریتیکاله مانند چاودار و یولاف 2 تا 3 درجه سانتیگراد است ولی زود کاشت آن به مدت 10 روز در قیاس با گندم ( مرسوم در منطقه ) باعث پر شدن مناسبتر دانه میگردد.

میزان بذر و تراکم بوته :

تراکم بوته دارای همبستگی قبلی با شرایط دوره رویش و تأمین رطوبت آن زمان دارد. و تراکم بوته با میزان رطوبت می تواند راندمان استفاده از آب و عملکرد را در حد مطلوب حفظ نماید . رویهم رفته تعداد 350 تا 400 بوته در هر متر مربع که مترادف است با 140 تا 160 کیلوگرم بذر در شرایط حاصلخیزی متوسط و به قوه نامیه استاندارد مناسب تشخیص داده شده است.

عمق کاشت : عمق کاشت در زراعت تریتیکاله از گندم کمتر میباشد آزمایشات انجام شده در کمیت نشان میدهد که عمق کاشت بیشتر از 6 سانتیمتر میتواند عملکرد را کاهش دهد در صورتی که عملکرد گندم وقتی عمق بذرکاری9 سانتیمتر باشد نیز کاهش پیدا نمی کند اما عمق بذرکاری تریتیکاله به دلیل پایین بودن قدرت نامیه بذر نباید بیشتر از6 سانتیمتر گردد.عمق مطلوب کاشت 2تا4 سانتیمتر میباشد وکاشت عمیق تر، تراکم بوته وعملکرد دانه راکاهش می دهد.

نیازهای غذایی تریتیکاله :

فاکتورهایی نظیر آب و هوا، حاصلخیزی خاک، رطوبت و ژنوتیپ و نوع برداشت ( علوفه و دانه و یا علوفه ) باید مد نظر گرفته شود ولی در شرایط حاصلخیزی متوسط تا نامناسب برای کسب عملکرد مطلوب و در تاریخ کاشت اپتیمم افزایش 80 کیلوگرم P و 80 کیلوگرم K و 120 کیلوگرم N در هکتار تا کنون عملکرد قابل قبول دانه را همراه داشته است.

آبیاری :

در آزمایشاتی که در کشور صورت پذیرفته در شرایط حاصلخیزی محدود و بارندگی طبیعی طی سه سال به ترتیب 443 ، 309 ، 239 میلیمتر طی دوره رویش نشان داده که عملکرد دانه ارقام تریتیکاله حدود 21 درصد بر عملکرد گندم برتری داشته که به نظر در شرایط بسیار مناسب بارندگی تا 400 میلیمتر بهترین راندمان را دارا می باشد . در شرایط آبیاری با توجه به اینکه بین عملکرد دانه و طول پر شدن آن همبستگی قوی و مثبت وجود دارد و در زمان پر شده دانه نیاز به آب مشاهده می گردد. همچنین تأمین آب نیاز به بستگی به نوع برداشت نیز دارد (شرایط دومنظوره علوفه بی دانه). در استان خراسان پس از یک تا دو نوبت سر چر داده در اوایل بهار اقدام به کود دهی و آبیاری بعدی می نمایند و کشت آن در اکثر اراضی که از آب برخوردار است توصیه می شود در کل اگر مانند گندم و جو آبیاری شود عملکرد بسیار خوبی خواهد داشت.

علف های هرز :

وجود علف های هرز در مزارع از این نظر که برروی رشد گیاهان زراعی اثر نامطلوب دارند همواره مشکل ساز بوده است لذا مبارزه با علفهای هرز توسط روش های متفاوت شیمیایی، زراعی و مکانیکی صورت می پذیرد. علفهای هرز مزارع تریتیکاله مشابه علفهای هرز مزارع گندم می باشد به این جهت کلیه روش هایی که برای مبارزه با علفهای هرز مزارع گندم استفاده می شود را در مورد تریتیکاله می توان اعمال نمود. از آنجاییکه در مراحل ابتدائی نسبت به علفهای هرز دارای رشد سریعترمی باشد لذا می توان با سایه اندازی بر روی علفهای هرز مانع رشد یا کاهش رشد آنها گردد که این امر خود نوعی کنترل بیولوژیکی است که از طریق تریتیکاله اعمال می گردد .

بیماریها :

تریتیکاله دارای خصوصیات مطلوب تحمل به بیماریهایی مثل کتولگی جو ، زنگ قهوه ای ، سفیدک و سیاهک بوده و در مقابل آفاتی چون شته روسی زنبور از تحمل خوبی برخوردار است.

برداشت تریتیکاله :

اگرچه هدف از بوجود آوردن تریتیکاله بدواً مصادف تغذیه انسان بوده ولی هم اکنون عمدتاً به عنوان یک نبات علوفه ای در جهان کشت می گردد ودر قیاس با جو میزان دانه تولیدی دو برابر عملکرد دانه جو و مجموع ماده خشک (علوفه تولیدی پس از هر چین و دانه استحصالی) 5/1 برابر جو است عملکرد دانه دو رقم تریتیکاله مناسب ایران در مقایسه با ارقام شاهد گندم اصلاح شده مجموعاً 20 درصد برتری عملکرد داشته است که در تمام مناطق نسبت به گندم باید در نظر گرفته شود. در استان خراسان در صورتیکه در طول مراحل اولیه رشد سرچر داده شود میزان تولید دانه در هکتار حدود 5/3 تا 4 تن بوده ودر صورتیکه برداشت علوفه صورت نپذیرد متوسط عملکرد دانه 6 تا 7 تن در هکتار بوده است. عملکرد آن در کشورهای جهان متفاوت بوده و در بعضی کشورها میانگین عملکرد 8/6تا 5/7 ولی طبق گزارشات عملکرد آن بیش از 9 تن در هکتار می باشد. برداشت آن شبیه به سایر غلات با کمباین صورت می پذیرد. این گیاه مقاومت خوبی نسبت به ریزش دانه دارد .

منابع : سایت سازمان جهاد کشاورزی استان گلستان-ویکی پدیا