ارائه ای از : محمد باقر لک

روش های هدایت آب در سراشیبی

شیار (Furrow) : کانالهای کوچکی که با انتقال دادن خاک از کفشیار به لبۀ شیار ساخته می شود. آب روی زمین معمولاً در شیار قرار دارد. قسمت هایتقاطع شیار در طی زمین منجربه ایجاد طرح سینوسی می شود.

پشته (Bed) : همانند شیار؛ با این تفاوت که لبه های پهن تر ازکف شیار هستند و سر آن ها اغلب مسطح است. بطور معمول، دو ردیف کشت در بستر کشت میشود.

جویچه (Corrugation) : جویچه، تا حدی آب را به سمت سراشیبیهدایت می کند. اما، آب جاری معمولاً از آن بلندتر است.

 


جویبار (Rill): جویچۀ کوچک

حاشیه یا خاکریز حاشیه ای (Border or Border dike) : خاکریزمورد استفاده بمنظور نگهداری آب در نواری از زمین که موازی با جهت جریان آب راندهمی شود (مثل سراشیبی)

حوضچۀ حاشیه ای (Border check): خاکریزهای کوچکی که در نوارحاشیه ای عمود بر حاشیه هایی که آب را از کنارۀ نوار به میان برگشت می دهند؛ ساختهمی شوند. این خاکریزها بمنظور غلبه بر تأثیرات کانال های sidefall و borrow در طولحاشیه که از ساختار حاشیه ای ناشی می شود؛ استفاده می شوند. (توجه: تعریف واحدیوجود ندارد. گاهی حوضچۀ حاشیه ای به معنای خاکریز در انتهای مسیر است.)

طبقه بندی روش های آبیاری سطحی

یک روش واحدی برای طبقه بندی روش های آبیاری سطحی وجود ندارد. در یک طرح دو نوع وجود دارد- آن هایی که از شیار برای هدایت آب استفاده می کنند وآن هایی که چنین نیستند. در هرکدام، روش هایی را می توان تعریف نمود که در درجۀکنترل آب و مقدار شیب متفاوت هستند. در ذیل چنین آمده اند:

در آبیاری سطوح شیبدار، چه در هدایت آب در جهت شیب و چه درکنترل جریان در طی پهنای مجموعۀ آبیاری، توجه بیشتری داشت. این اقدامات، اغلب براقدامات زراعی و نیاز نیروی کار برای رسیدن به عملکرد بیشتر، چیرگی دارد. برخی ازاین اقدامات در ذیل توضیح داده می شوند. در صورتیکه شیب حذف شود؛ این اقدامات دیگرلازم نیستند. یا حداقل تفاوت فاحشی دارند. لذا، حوضچه های مسطح، با تمایز کم بیناینکه شیارها در حوضچه استفاده می شوند یا خیر؛ اغلب در نوع متفاوتی از آبیاری سطحیقرار داده می شوند.

حوضچه ها و ردیف های حاشیه ای

آبیاری با جریان طبیعی و احداث خاکریز:

ـ بدون قابلیت اندازه گیری پیشرفت یا پس رفت

شیب دار

جریان معمولاً به عمق متوسطی می رسد

معمولاً بی انتها یا تا حدی مسدود است. اما

اگر مسدود باشد، آب در طول کوتاهی مانداب می شود.

کم شیب

معمولاً مسدود

فقط تا حدی در عمق متوسط

آب در بخش قابل توجهی از طول مانداب می شود

افت کوچکتر یا مساوی نصف کسری مجاز مدیریتی(MAD) می باشد.

حوضچۀ مسطح

بطور تئوری است

هیچ شیبی در هیچ جهتی

ممکن است سطح مواج باشد و مسطح نباشد (مثل شالیزار)

جویچه ها

جویچه ها و جویچه های تراز

بدون قابلیت اندازه گیری پیشرفت یا پس رفت

شیب دار

معمولاً بطور گروهی باز یا مسدود است.

عرض شیب یکنواخت است.

به عمق متوسط رسیده است.

از هرز آب مجدداً استفاده می شود.

از لحاظ برگشت دهی آب یا نوسان، کارآمد است.

کم شیب

بطور انفرادی یا گروهی مسدود شده اند.

شیب عرضی یکنواخت است.

افت، کوچکتر یا مساوی با نصف MAD است.

فقط عمق متوسطی بدست می آید.

مسطح

هیچ شیبی در طول مسیر وجود ندارد.

اگر شیب عرض و جود داشته باشد، آب به شیارهای منفرد یا گروهیتغذیه می شود.

در غیر اینصورت، انتهای شیار باز بوده و هیچ کنترل جریانی برشیارهای منفرد (شیارهای حوضچه مسطح) انجام نمی گیرد.

روش های آبیاری مسطحه (غیر شیبدار)

آبیاری حوضچه اب مسطح: آبیاری سطحی بوسیلۀ سطوح غرقابی زمینمسطح؛ توسط خاکریزها احاطه می شود. حوضچه ها را می توان به هر شکلی و بدون شیب درهر جهتی ساخت. جریان را می توان از هر نقطه ای وارد حوضچه کرد. هیچ زحمتی برایهدایت آب در حوضچه، کشیده نمی شود. این روش به نام های مختلفی مشهور است (که دیگرتوصیه نمی شوند.) که از این قرار اند: حوضچه ای غرقابی، غرقابی حوضچه ای، آبیاریحوضچه ای، و آبیاری حوض-حوضچه ای

حوضچه های کشت هموار: آبیاری حوضچه ای با محصول کشت شده درزمین هموار بدون شیار یا پشته هایی برای هدایت آب.

حوضچه های شیاری یا پشته ای: آبیاری حوضچه ای با محصولات کشتشده بر روی پشته ها یا لبه های شیار. حفره ها یا گودال های ثانویه در حوضچه، ردیف ودو انتها را بهم می پیوندد.

آبیاری شیاری مسطحه: روش ابیاری سطحی که شیارهای منفرد در جهتآبیاری تسطیح شده اند. شیارهای مجاور، معمولاً بلندی متفاوتی دارند(مانندsidefall). آب در شیارهای منفرد (یا گروه کوچکی از شیارها بستگی دارد بهمقدار sidefall و یا سرعت جریان موجود) تغذیه شده و نگهداری می شود.

آبیاری پل تراز (Contoure levee) (مثل شالیزارها): روش آبیاریکه بطور معمول ، سطوح بی نظم زمین با ایجاد خاکریز بر خطوط تراز تقسیم می شوند. فواصل خطوط تراز، معمولاً ۱۰ تا ۶۰ سانتی متر است. تفاوت در ارتفاع حوضچه ها،معمولاً بین ۰ تا ۲۰ سانتی متر استکه ۰ تا ۵ سانتی متر ارجحیت دارد.

آماده سازی زمین

مقدمه

آماده سازی مناسب زمین مهمتری عامل در روش آبیاری سطحی. این کاربا خاکبرداری قسمت های برجستۀ زمین و منتقل کردن آن ها به قسمت های گود و در نتیجهایجاد زمینی مسطح با شیبی یکنواخت انجام می شود. در بیشتر موارد تنها لایۀ نازکی ازسطح خاک برداشته می شود (۲۰۰ میلیمتر یا کمتر)، لکن همین کار بایستی با دقت بسیارانجام شود. حتی یک اختلاف ارتفاع جزئی در سطح زمین می تواند موجب توزیع ناقص آب وکاهش راندمان آبیاری شود.

با آماده سازی مناسب زمین:

راندمان آبیاری افزایش می یابد.

نحوۀ توزیع آب بهبود می یابد.

فرسایش خاک کم می شود.

جمع شدن آب در یک جا کاهش می یابد.

آماده سازی زمین تسطیح نامیده می شود. اما گاهی ممکن است علاوهبر تسطیح زمین، شیب دار کردن آن نیز لازم باشد که این عمل را شیب بندی می نامند. مثلاً در مورد نوارها و شیارها، زمین شیب بندی می شود.

عوامل مؤثر در آماده سازی زمین

طرح یک نقشه برای اماده سازی زمین کاریست پیچیده و معمولاًوظیفۀ یک مهندس مجرب و خاکشناس است. این متخصصان بایستی در مورد اندازۀ زمینی کهقرار است اماده سازی شود و شیب لازم برای ان (شیب بندی) تصمیم بگیرند. بطوریکه:

مقدار خاکبرداری با خاک ریزی یکسان باشد.

کمترین مقدار خاک جابجا شود.

این کارها مستلزم بررسی دقیق عوامل زیر است:

نوع خاک

توپو گرافی زمین

روش آبیاری

میزان بارندگی

شیوۀ زراعت

تجهیزات

برای آماده سازی زمین معمولاً در هریک از مراحل زیر تجهیزاتمخصوصی مورد نیاز است:

پاکسازی علفزار

شیب بندی

تسطیح

پاکسازی علفزار

موقعی که زمین تازه ای برای آبیاری در نظر گرفته می شود،پاکسازی کامل آن از بوته، درخت و ریشه ضروریست.اگر وسعت زمینی که قرار است پاکسازیشود کم باشد؛ این کار را می توان بوسیلۀ تبر یا اره و سوزاندن چوب های جمع آوری شدهانجام داد. اما مناطق وسیع را معمولاً با ماشین پاکسازی می کنند. برای پاکسازیدرختان و بوته های متراکم معمولاً از بولدوزر استفاده می شود. بولدوزر تراکتور بزرگشنی دار است که در جلوی آن تیغه ای برای هل دادن و جابجا کردن درختان وجود دارد. تیغه های دیگری نیز روی بولدوزر نصب شده است که کار آن ها درآوردن ریشۀ درختان است. معمولاً آنچه را که بوسیلۀ بولدوزر جمع آوری می شود، می سوزانند.

بوته های تنک را با کشیدن زنجیرهایی که وزنه هایی به ان ها متصلاست می توان پاکسازی نمود. این کار بین طریق انجام میگیرد که دو انتهای یک زنجیرسنگین و آهنی را که در وسط آن یک وزنۀ آهنی بزرگ بسته شده است به بولدوزر می بندندو آن را روی بوته ها می کشند.

پس از پاکسازی بوته ها معمولاً زمین را شخم می زنند تا بتوانندریشۀ درختان را درآورند و خاک را نیز نرم کنند. برای انجام این کار لازم است ازبولدوزری استفاده شود که به آن یک تیغۀ بزرگ آهنی متصل باشد.(این تیغه زیرشکن نامدارد)

با چنین بولدوزری می توان خاک را تا عمق ۷۰ سانتیمتر برهم زد وآن زرا نرم نمود.

شیب بندی

برای جابجایی حاکها در مسافت های کوتاه (کمتر از ۱۰۰ متر) نیزمی توان از بولدوزر استفاده کرد. تیغۀ بزرگ و آهنی بولدوزر خاک را به جلو هل میدهد. این طریق شیب بندی بسیار ارزان تمام می شود اما خیلی دقیق نیست.

برای جابجایی خاک در مسافت های طولانی معمولاً بهتر است ازاسکریپر استفاده شود که خاک را از روی زمین برمی دارد و به مکان دیگری منتقل میکند. اسکریپر یک تراکتور چرخ دار یا شنی دار است که دارای یک مخزن بزرگ یا اسکریپراست و خاک را پس از حفاری به محل دیگری منتقل می کند. سرعت اسکریپر چرخدار بیشتر ازنوع شنی است. اما قدرت کمتری دارد. موقعیکه اسکریپرها قادرند در یک مرحله ۱۰ تا ۳۰متر مکعب خاک را جابجا کنند. روی اسکریپر های مورد نظر سیستم های هیدرولیکی مخصوصینصب شده است که راننده را قادر می سازد تا عمق خاکبرداری را در ضمن حفاری زمین وعمق خاکریزی را هنگام تخلیۀ خاک کنترل کند. استفاده از این گونه ماشین ها تنها درمناطقی که مساحت آن ها بیشتر از ۴ هکتار باشد مناسب است. آماده سازی زمین بااسکریپر دقیقتر از بولدوزر است. اما دقت عمل اسکریپر ها هم برای زمینی که قرار استآبیاری شود؛ کافی نیست. پستی و بلندی زمین نسبت به سطح مورد نظر ممکن است بین ۱۰۰-+ میلی متر باشد. واضح است که در چنین مواردی استفاده از اسکریپر وضع را بدتر خواهدکرد.

تسطیح

با گریدر یا تسطیح کنندۀ زمین، آماده سازی خاک دقیقتر انجام میشود. با اینگونه ماشین ها می توان پستی و بلندی زمین را تا۲۵-+ میلی متر نسبت بهشیب مورد نظر آماده کرد. البته این کار بیشتر به مهارت راننده بستگی دارد. در اکثرموارد، استفاده از چنین ماشین هایی برای تسطیح زمین بمنظور اجرای روش آبیاری مناسباست.

تسطیح کننده ها در هموار کردن نهایی زمین مورد استفاده قرار میگیرند و یک شاسی چرخدار بلند بطول حدود ۸ متر دارند. روی شاسی مزبور تیغه ای نصب میکنند که قسمت بالای آن برخلاف تیغۀ بولدوزر به جلو خم شده است. چرخ های ماشین ازروی زمین تسطیح شده می گذرند و خاک را می کوبند. درنتیجه زمین مزروعی مناسبی برایزراعت و نهال کاری اماده می شود.

منبع : سایت آفتاب