نام کتاب : مرتعداری

نویسنده : دکتر هادی کریمی


*الف ) لزوم توجه بیشتر به مرتع داری و تأمین علوفه و دام


%5 خاک ایران را مراتع تشکیل می دهند و این نقاط زیستگاه های مهمی هم

برای جانوران اصلی و هم وحشی است. متأسفانه به علت عدم کنترل این

مراتع مورد چرای مفرط و خارج از فصل دامها قرار گرفته و خسارت زیادی

بدانها وارد گردیده است و بسیاری از آنها در آستانه نابودی قرار دارند. بهبود

و ترمیم مراتع کشور مستلزم تأمین علوفه سالیانه دام به ویژه علوفه زمستانه و

هم چنین تفهیم اصول صحیح استفاده از مراتع به زارعین و دامداران می باشد.

با توجه به احتیاجات روز افزون کشور به فرآورده های دامی به ویژه گوشت

و ترقی سطح زندگی و افزایش جمیع کشور به میزان سالیانه 5/2% چنانچه در

انتخاب و احیای مراتع کشور بذل توجه بیشتری نشود در آینده دامپروری و

دامداری دچار بحران شدیدی خواهد شد. توجه به مسائل فوق علاوه بر تأمین

علوفه کمک بزرگی به جلوگیری از فرسایش خاک خواهد نمود. به علاوه

همزمان با احداث مراتع خسارت ناشی از باد و آب و سیلاب کاهش پیدا کرده

و یا به کلی از بین می رود.


*مرتعداری
علمی است که با استفاه از نباتات طبیعی جهت تعلیف و چرانیدن دام همراه با جلوگیری از اثرات سوء نسبت به سایر منابع از جمله زمین و جامعه نباتی بوده و موجب حفظ و نگهداری این جامعه می گردد. بنابراین حفظ و حراست کلی مراتع را چه از نظر زراعی و چه از لحاظ نگهداری مرتع داری می نامند. رشته های مربوط به این علم عبارتند از :
1) اقلیم شناسی ،

2) زمین شناسی

3) آگرونومی و زراعت

4) فیزلوژی حیوانی

5) اکولوژی و طبقه بندی گیاهی

6) دامداری

7) اقتصاد عمومی

مرتع
به اراضی دایر یا بایر اطلاق می شود که رستنی ها در آن به حالت طبیعی رشد نموده، میزان بارندگی آن منطقه نسبتاً کم باشد و به وسیله حیوانات اهلی و شکاری و وحشی مورد چرا واقع گردد و هیچ عاملی آنرا محدود ننماید.
چراگاه
به آن دسته از اراضی اطلاق می شود که به صورت کلی دایر و یا محصور بوده ، عملیات آبیاری و کوددادن در آن صورت بپذیرد . ضمناً باید میزان نزولات نواحی مزبور رضایتبخش بوده، گیاهان علوفه ای در این نواحی کشت و زرع گردد.
نباتات علوفه ای
به کلیه رستنی هایی اطلاق می شود که خوراک احشام به حساب می آید و موجب زیست و دوام زندگی آنها گردد (انواع گیاهان علوفه ای)
تلوزار و بوته زار
عبارت است از درختان – درختچه ها و بوته هایی که دام از قسمت های خوش خوراک آن می خورد . برگ درختان و پوست میوه جات را نیز می توان تحت این دسته منظور نمود.
علف هرز :
به نباتاتی اطلاق می شود که در زراعت نباتات معین می روید در حالی که هدف اصلی کشت خالص آن نبات یا گیاه معین می باشد.
علفزار : به کلیه اراضی که در آن رستنیهای خوش خوراک یا بد خوراک می روید اطلاق می شود.
مرتع کاری : احداث و احیاء مراتع مصنوعی را که از طریق بذر گیاهان مختلف به صورت مخلوط کاشته شود
کشتزار – چرا گاه : اراضی ایکه به طور منظم پس از هر چین مورد چرا قرار می گیرد
چرا گاه کشت زار : اراضی ایکه با اندکی تغییر و تبدیل پس از چرا برداشت می شود
1) مراتع مصنوعی :

عبارت است از اراضی ایکه هر سال یا هر چند سال یک بار تجدید کشت شده از آن بهره برداری به عمل می آید. مراتع مصنوعی خود چهار حالت دارد.
1: چرا گاه : به اراضی اطلاق می شود که تحت عوامل زراعتی کشت و کار شده محصول آن مستقیماً مورد چرای اقسام واقع گردد.
2: کشت زار : به اراضی اطلاق می شود که تحت عوامل زراعتی کشت و کار شده، محصول آن پس از برداشت به مصرف خوراک حیوانات می رسد
3: چراگاه – کشت زار

4: کشت زار- چراگاه


2) مراتع طبیعی :

عبارت است از اراضی که به صورت طبیعی و خودرو پوشیده از انواع گیاهان علوفه ای و غیر علوفه ای می باشد.
الف) مراتع طبیعی مرغوب : اراضی سرسبزی که به صورت طبیعی پوشیده از نباتات علوفه ای و غیر حبشی است و اکثراً در کناره های دریای خزر (بخصوص مازندران) قرار دارد.
ب) مراتع طبیعی نامرغوب : اراضی که به صورت طبیعی پوشیده از نباتات علوفه ای خشبی است و اکثراً در دامنه ها و جلگه های خشک واقع شده است.

رستنی های هرز و خاک مراتع

3) مراتعی که قبلاً مورد کشت قرار گرفته اند
در اراضی دارای حد متوسط 230 میلی متر بارندگی سالیانه و 2500 متر ارتفاع واقع در نواحی نیمه جلگه ای و جنگلی خشک تحت شرایطی که دیم کاری امکان پذیر باشد، در حال حاضر کشت و زرع انجام می گیرد. با تلاش های محیط زیستی سازمان محیط زیست بخش زیادی از مراتع از کشاورزان پس گرفته شده و در حال احیای مجدد است. اغلب تجدید نسل رستنیهای مهم غیرممکن است و آن به علت عدم توانایی تولید بذر گیاهان مراتع طبیعی است و از طرف دیگر علف های هرز و دائمی اراضی دائر مانند ورک دائماً باعث چیزه شدن بر سایر علف های مفید می شود. در نواحی دارای زمستان های گرم و ملایم علف های یکساله غالب عبارتند از

1) یونجه

2) شنبلیله

3) شمعدانی عطری

4) جو وحشی در نواحی دارای شرایط آب و هوای سرد گونه های غلب عبارتند از
1) مورغا – چبر

2) جارو

3) خارگونی

4) گون


در نواحی دارای زمستان های سرد علف های بلند دائمی رشد می کند آنها به زحمت برای خوراک احشام مورد استفاده واقع می شود مانند :
1) گل گندم

2) فرفیون

3) تیره گاو زبانیان

4) تیره نعناع

4) زمین های زیر کشت و آیش زمین های زراعی فاریاب که با روش جدید مکانیزه کشت و زرع می شوند تنها زمینهایی است که ماهها پس از برداشت محصول مورد چرا قرار می گیرند و احشام می توانند از کنش باقی مانده گندم و جو استفاده نمایند. در مناطقی که زراعت به صورت ابتدایی باقی مانده باشد و یا بین دوره های زرایی آیش ( حالتی است که کشاورزان برای بهبود خاک و احیاء دوباره و تقویت خاک از نظر عناصر میکرو و ماکرو یکسال و یا چند سال در زمین عمل کشت انجام نمی دهند) قرار گیرد، رستنیهای هرز ظاهر می شوند.


برخی از رستنیهای هرز عبارتند از :
1) شبدر شیرین

2) مرغ cynoden dactylon مناطق دیم با دوره های کوتاه و با تطویل آیش به علت بوجود آمدن فلوری غنی از نباتات یک ساله بهاره و گونه های دائمی متنوع که در طول مدت تابستان برای احشام قابل چرا است ، بسیار سودمند است. این گیاهان دارای سرعت رشد و قدرت مقاومت در برابر روش های قدیم و ظرفیت همه جانبه ای هستند.
5 – چگونگی تشکیل خاک مراتع :
خاک عبارت است از پوسته بیرونی زمین که تحت عوامل بیوشیمی و فرسایش به وجود آمده است. خاک های معدنی که از تجزیه سنگ مادر به وجود آمده درهر نقطه دارای حجم معینی هستند و جزء متشکله اکثر خاک های مهم کشاورزی و زراعتی جهان می باشند.
خاک های معدنی شامل 55 درصد مواد معدنی (بقایای سنگ مادر) 5 درصد مواد آلی (بقایای گیاهی) و بیشتر از 50 درصد خلل و فرج هستند. خلل و فرج خاک های معدنی در زمان های مختلف با نسبت های متفاوتی از هوا و آب پر می شود.
خاک های آلی عبارت هستند از خاک هایی که نسبت درصد مواد آلی آنها بیش از مواد معدنی موجود در خاک می باشد. خاک های آلی اغلب تحت شرایط خاص برابر بارندگی فراوان و حرارت معتدل به وجود آمده غالباً محدود به مناطق معینی می گردد.
تجزیه شیمیایی خاک در وهله نخست مربوط به عوامل مختلف و ترکیبات جوی است و مربوط به واکنش های آب در اسید کربنیک و اکسیژن است. اغلب مواد جامد در آب خالص غیرمحلول می باشد در حالی که سنگ آهک و کربنات کلسیم در آب کاملاً محلول است.
آب و گاز کربنیک هوا توأماً اسید کربنیک را تشکیل می دهند که قدرت حلالیت آن هفت برابر آب خالص است. ریشه تمام نباتات به ویژه جلبک های از خود اسید کربنیک ترشح می نمایند و برخی از آنها نیز اسید اگزالیک با اسید نیتریک ترشح می کند که در تجزیه خاک مؤثر است. اغلب موجودات ذره بینی از جمله باکتریها و قارچها و آلگها و کرمها در تجزیه خاک مؤثرند. به طوری که یک گرم خاک حاوی حدود 50 میلیون باکتری می باشد.
اطمینان در تأمین آب مورد احتیاج ارزش زمین را جهت مراتع تعیین می نماید. باید توجه داشت که خاک نقش واسطه در جهت رشد و نمو گیاهان مراتع در اراضی مورد نظر به عهده دارد. گیاهان مراتع مصنوعی (علوفه گندمیان) در برابر واکنش های خاک یعنی
PH مانند گیاهان زراعتی حساس نمی باشند. حداکثر عملکرد نباتات مراتع در PH بین 5 الی 5/7 بدست می آید.
6 – موارد مورد لزوم گیاهان :
مواد غذایی گیاهان رکن اساسی تغذیه احشام را تشکیل می دهد. در گیاهان بیش از هر چیز اکسیژن و در اندام حیوانی بیشتر ازت – کربن و هیدروژن وجود دارد. اندام گیاهی شامل آب و مواد خشک می باشد. مواد خشک گیاهی عبارت است از مواد معدنی و ترکیبات (اتصالهای) ازت دار (آلبومین – مواد سفیده ای و آلبومین دار)و پروتئین خام و همچنین ترکیبات بدون ازت و بالاخره ویتامین ها مواد خشک گیاهی از دو قسمت معدنی و آلی تشکیل شده اند. مواد آلی شامل چوبی – هیدرات های کربن و ویتامین ها هستند. مواد معدنی گیاهان برای رشد و نمو حیوانات جوان لازم و مفید می باشد. ارزش علوفه ای گیاهان مربوط به ترکیبات مواد معدنی داخل خاکستر گیاه است و اغلب در جیره بندی علوفه حیوانات به مواد
cl,Na,p,ca و به ندرت به مواد cn;mn , s,fe,mg,k و co توجه می گردد.


پروتئین خام :
در موارد خشک اندام های مختلف گیاهی می توان دو گروه مواد ازت دار و فاقد ازت را از یکدیگر تمیز داد. مجموع ترکیبات ازت دار یا پروتئین خام گیاه را می توان از حاصلضرب میزان ازت موجود در اندام گیاه با ضریب معینی بدست آورد. در پروتئین خام به طور متوسط 16 درصد ازت وجود دارد.(25/6 = 16 / 100) مواد سفیده ای در تغذیه دام اهمیت بسزایی دارد. این مواد شامل آنزیمها – هورمون ها – رنگریزه ( پیگمنت ها) و سایر موادی می باشد که در واکنش هضم – متابولیسم و مصونیت اعضای دام اثر مهمی دارد.
مواد سفیده ای در گیاهان یا به صورت محلول و یا در شیره سلولی علوفه ای آبدار و یا به حالت کلوئیدی در پروتوپلاسم و هسته سلول و یا بالاخره به حالت سفت و سخت در بذر دانه و غیره ذخیره می گردد. مواد غذایی گیاهی که حاوی مواد سفیده ای فراوانی می باشد عبارت است از : کنجاله روغنی (30 تا 45%) بقولات ( 25 تا 30%) علوفه خشک لگومینوز ( 12 تا 15%) و کاه و علوفه خشک گرامینه ها (4 تا 06%)


آمیدها
قسمت دیگر پروتئین خام را آمیدها تشکیل می دهند. آمیدها دارای گروه های مختلف منجلمه اسیدهای آمینه – لگوکوزیدهای ازت دار – نیترات و نمک های آمونیاک است که همگی در آب گرم محلول می باشد.
مواد فاقد ازت
مواد فاقد ازت قسمت مواد خشک غذاهای علوفه ای را تشکیل می دهد. مواد فاقد ازت به دو گروه بزرگ چوبی ها و هیدراتهای کربن تقسیم می شود. میزان چربی در دانه و بذر گیاه بیش از ساقه و برگ است و در ریشه و غده کمتر از دیگر اندامهای گیاه چوبی یافت می گردد. ذرت و یولاف 5 تا 6 درصد و بذر گندم و چاودار 1 تا 4 درصد و دانه آفتابگردان و کتان بین 30 تا 40 درصد چربی ذخیره دارند. هیدراتهای کربن که قسمت اصلی و دائمی سلول های گیاهی را شامل می شود بیش از 75 درصد مواد خشک گیاه را تشکیل می دهد. کلوئیدراتهای گیاهی در دیواره و شیره سلول و پلاستیدها در پروتوپلاسم و در هسته سلول ذخیره می شود.
هیدراتهای کربن در شیره سلول به شکل قند و در پلاستیدها به صورت نشاسته و در دیواره سلول به شکل سلولز و نیمه سلولز و پکتین وجود دارد که پس از چوبی شدن به صورت لیگنین در می آید. از این رو کربوهیدراتها را می توان بدو گروه الیاف خام و مواد فاقد ازت تقسیم نمود. کلمه مواد فاقد ازت به مواد بدون چوبی و الیاف اطلاق می شود. نشاسته ماده ذخیره گیاهی فاقد ازت می باشد که بیشتر در دانه و میوه وجود دارد. نشاسته بیش از 60 تا 70 درصد مواد خشک را تشکیل می دهد. گلیکوژن که نوعی نشاسته حیوانی است به میزان 1 تا 4 درصد در کبد دام ذخیره می گردد.



منبع : سایت منم کشاورز