ارائه ای از : محمد فیاض - عضو هیات علمی بخش تحقیقات مرتع موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور

مطرح‌شدن موضوع همکاری تحقیقات با دستگاه اجرایی در مراتع ازموضوعاتی است که همیشه موردبحث بوده و ضرورت این همکاری مورد اتفاق‌نظردست‌اندرکاران بوده است. در واقع اصل موضوع اغلب نه تنها مفید بلکه یک نیاز مبرمبرای برون رفت از تنگناها و چاره‌اندیشی برای رفع موانع و مشکلات و تسریع در تحققاهداف توسعه کشور است ولی این نیاز کمتر در عمل موردتوجه جدی قرار گرفته است.

خوشبختانه در سالهای اخیر موضوع همکاری تحقیقات با اجرا در قالب برنامه و طرح‌های

عملیاتی‌ مشخص پیش‌بینی و کار به صورت گسترده در سراسر کشور آغاز شد، به نوعی که

اکنون تحقیقات مرتع در کشور تمام ظرفیت علمی و متخصصین خود را در این جهت به کار

گرفته است.

 


  ارزیابی این همکاری از چند جنبه می‌تواند موردبررسی قرار گیرد:

در گام اول نتایجی که از طرح‌های تعریف شده بدست آمده و تاپایان برنامه چهارم بدست می‌آید.

از سویی حضور کارشناسان تحقیقات و کارشناسان دستگاه‌های اجراییدر یک طرح آثار مثبتی در پی دارد. تبادل‌نظر در موضوعات مختلف، انتقال تجربه ودانش، سرانجام همگرایی در نگرشها، جهت‌گیریهای نظری و فکری در فضای صمیمی، پویا وبانشاط کاری منجر به افزایش بهره‌وری نیروی انسانی متخصص در جهت تحقق اهداف توسعهکشور شده و تعمیق می‌یابد.

از سویی این همکاری در زمینه‌های مدیریت طرح‌ها و برنامه‌ها،افق جدیدی را پیش رو قرار داد.

دستاوردهای ارزنده‌ای در اصلاح سیستمهای مدیریت طرحهای تحقیقاتیفراهم آورده است. اصلاح سیستم مدیریت طرح‌ها که از جنبه‌های مدیریت فنی و تخصصی،مدیریت نیروی انسانی و مدیریت مالی بوده است. به نظر می‌رسد می‌تواند الگوی مناسبیبرای مدیریت طرح‌های تحقیقاتی و حتی طرح‌های اجرایی باشد.

از طرفی فراهم‌شدن زمینه ارتباط فعال مرتعداران با محققین مرتعکه مخاطبین اصلی دولت در قلمرو مراتع کشور هستند، موجب شناخت متقابل طرفین از مسائلیکدیگر و تبادل‌نظر برای پیشرفت بهتر طرحها و پروژه‌ها می‌گردد.

همچنین گشودن افق های جدید برای تعریف طرحهای تحقیقاتی دیگربصورت یک مجموعه مرتبط و همسو در راستای تحقق اهداف توسعه مراتع کشور موضوعیت یافتهاست. خوشبختانه اجرای برخی از این طرحها نیز آغاز شده و در مرحله بررسی کارشناسیجهت تصویب است.

البته یادآور می‌شود موضوع همکاری تحقیقات مرتع با دفتر امورمراتع قبلا نیز در طرح تعادل دام و مرتع به صورت کنترل و نظارت مطرح بود، ولیمتاسفانه به دلیل وجود برخی موانع ادامه طرح با مشکل مواجه شد و بعدا همان‌هایی کهمخالفت می‌کردند خودشان مدافع طرح شدند. ولی خوشبختانه اکنون برای این همکاری‌هامشکلی وجود ندارد.

اکنون بخش تحقیقات مرتع چهار طرح ملی را با همکاری دفتر امورمراتع در دست اقدام دارد که طرح تعیین علوفه قابل چرای مراتع کشور یکی از آنهاست ازسالهای قبل از انقلاب موضوع پروانه چرای دام و تعیین ظرفیت مرتع مطرح بود. واگذاریحق بهره‌برداری از مراتع که از منابع ملی است به عهده دولت می‌باشد. این مسئولیت راسازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور از طریق دفتر امور مراتع به انجام می‌رساند.

برای این واگذاری نخست باید حد و اندازه استفاده از مراتع مشخصگردد، به نحوی که به بقاء مرتع و امکان استمرار استفاده پایدار از آن آسیبی واردنشود. برای تعیین حد و اندازه دو عامل مهم مشخص می‌شود اول اینکه برای چه تعداد دامتوسط مرتع موردنظر امکان تعلیف وجود دارد دوم اینکه چه مدت تعداد دام تعیین شده، باذکر تاریخ شروع و خاتمه چرا باید از مرتع استفاده کنند.

اولین مساله برای صدور پروانه چرا، تعیین مقدار تولید علوفهقابل چرای دام در مرتع است برای پاسخ به این سوال باید چند موضوع موردبررسی قرارگیرد از جمله اینکه کدامیک از گیاهانی که در مرتع می‌رویند توسط دام مورد تعلیفقرار می‌گیرند؟ آیا در ماه‌های مختلف باتوجه به تغییراتی که در نسبت ترکیبات مختلفدر روند رشد گیاه ایجاد می‌شود، آیا تغییری در انتخاب و یا میزان ترجیح دام برایچرای گیاهان موردنظر ایجاد می‌شود؟ اگر گیاه برای بقاء خود و تضمین رشد سال‌های آتینیاز به ذخیره مقداری از اندوخته خود دارد، تا چه اندازه گیاه مورد چرا قرار گیردتا امکان اندوختن ذخیره و استمرار تولید گیاه در سالهای بعد فراهم و منجر بهمرگ‌و‌میر گیاه نشود. مقدار تولید علوفه گیاهان مختلف چقدر است و این تولید درماه‌های مختلف که دام از مرتع چرا می‌کند چه تغییری می‌کند؟ مناسب‌ترین زمان شروع وخاتمه چرا در هر مرتع با توجه به شرایط گیاه و خاک چه زمانی است؟ باتوجه به نیازهایفیزیولوژیک دام در ماههای مختلف سال تغییرات ارزش غذایی گیاهان در ماههای مختلفچگونه است؟

روشی که قبلا به استناد منابع علمی مورداستفاده قرار می‌گرفتاندازه استفاده از گیاهان بر مبنای ۵۰‌درصد از تولید سال گیاه برای گیاهان خوشخوراکبه عنوان تولید قابل چرا در خارج از مناطق کوهستانی و ۴۰ درصد در مناطق کوهستانیدرنظر گرفته می‌شد. برای گیاهان غیرخوشخوراک باتوجه به نظر کارشناس و شرایط محلنسبت به ارزش رجحانی گیاهان، درصد علوفه چرا برای این گونه گیاهان محاسبه و بهعنوان علوفه قابل چرا درنظر گرفته می‌شد.‌

طرح تعیین علوفه قابل چرای مراتع کشور توسط موسسه تحقیقاتجنگلها و مراتع کشور با همکاری دفتر امور مراتع کشور از سال ۱۳۸۴ برای دستیابی بهاطلاعات قابل اعتماد و اتکا در برنامه‌ریزی‌های مدیریت مراتع کشور آغاز و اجرای آنتا سال ۱۳۸۹ پیش‌بینی شده است. فقط در پروژه حد بهره‌برداری مجاز گیاهان مهم مرتعیباتوجه به اینکه اثر شدت چرا در زمان طولانی‌تری آشکار می‌شود درنظر است که مدتبیشتری ادامه یابد. این طرح در قالب پنج پروژه، در ۵۴ سایت واقع در پنج منطقه رویشیکشور که هر سایت معرف یک تیپ گیاهی بزرگ در منطقه رویشی موردنظر کشور است.

پروژه بررسی و تعیین تغییرات تولید و مصرف گیاهان مرتعی، پروژهتعیین ارزش رجحانی گیاهان برای دام و بررسی رفتار چرایی دام، پروژه تعیین حدبهره‌برداری مجاز گیاهان مهم مرتعی، پروژه تعیین زمان مناسب ورود و خروج دام ازمرتع و پروژه تعیین ارزش غذایی گیاهان مهم مرتعی (به مسئولیت دانشگاه تهران و باهمکاری موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور و دفتر امور مراتع کشور).‌

گفتنی است یکی از مشکلات مراتع کشور چرای بیش از ظرفیت مراتعاست. از طرفی قانون، دولت را موظف کرده مراتع را ممیزی و در قالب طرحهای مرتعداری وپروانه چرا متناسب با ظرفیت مرتع اجازه چرای دام را برای مرتعدارانی که عرفا ازمرتع استفاده می‌کرده‌اند صادر کند. بنابراین در اولین قدم باید ظرفیت مرتع راتعیین کرد.‌

به نظر می‌رسد روش‌هایی که قبلا مورداستفاده قرار می‌گرفتمتناسب با شرایط پوشش گیاهی کشور نبوده است، از این رو تعیین ظرفیت واقعی مرتعامکان با خطای زیادی تعیین می‌شد.

برهمین اساس دفتر امور مراتع کشور نسبت به تعریف طرح تعیینعلوفه قابل برداشت در قالب پروژه‌های یادشده اقدام کرد.

حال چگونه از این طریق می‌توان هدف بهبود و اصلاح مراتع را محققکرد، باید گفت که در بخش اعظم مراتع کشور اگر استفاده از مرتع به اندازه ظرفیت صورتگیرد نیازی به سرمایه‌گذاری زیاد به خصوص در مناطق نیمه استپی کشور برای عملیات کشتگیاهان مرتعی و افزایش تولید از این طریق نیست بلکه اگر به همان گیاهان مطلوب مرتعیفرصت رشد و تولید بذر داده شود، به صورت طبیعی تجدید حیات می‌کنند و تولید بیشتریرا در اختیار قرار می‌دهند. کما اینکه نمونه قابل مشاهده آن در منطقه قشلاقی رودشورساوه که یکی از سایتهای طرح تعیین علوفه قابل برداشت در آن قرار دارد، وجود دارد،به طوری که مرتعدار این مرتع در خشکسالی شدید سال جاری بدون استفاده از علوفه دستیبا استفاده از علوفه مرتع توانسته دام‌های خود را تغذیه و بره‌های ۵ ماهه به وزنلاشه 6/17 کیلوگرم به بازار عرضه کند.‌

بررسی اجرای این طرح مطالعاتی نشان می‌دهد بسیاری از برداشت‌هایقبلی از موضوعات مرتبط به علوفه قابل چرای مراتع صحیح نبوده است. بسیاری از گیاهانکه قبلا تصور می‌شد دام از آنها چرا نمی‌کند مورد چرای دام واقع شدند. گونه‌هایی کهتصور می‌شد دام آنها را مورد چرا قرار می‌دهد مشخص شد که در فصولی که مبنای ظرفیتبرای چرا قرار گرفته است در آن فصل مورد چرا واقع نمی‌شوند.

بسیاری از گونه‌ها که حد بهره‌برداری آنها قبلا کمتر از ۵۰ درصدتعیین می‌شد، بررسی‌هایی که تاکنون انجام شده نشان داد تا بیش از ۵۰ درصد چرا رانیز تحمل کرده‌اند. بسیاری از گونه‌هایی که حتی به عنوان منبع علوفه شناختهنمی‌شدند اکنون مشخص شد که می‌توان در برنامه‌های اصلاح مرتع از آنان استفاده کرد.

برخی از گونه‌ها مشخص شد، تاریخ چرای دام از آنها غلط بوده استو عدم چرای به موقع آنان، موجب ضعیف‌شدن و در نتیجه خشک‌شدگی آنها شده است.

نتایج پروژه تغییرات تولید و مصرف گیاهان نشان داد هر یک ازگیاهان در هر ماه چه مقدار علوفه تولید می‌کنند و چه مقدار از این تولید عملامورداستفاده دام قرار می‌گرفت. یکی از روش‌های مورداستفاده جهت اصلاح و بهبود مراتعاعمال سیستمهای چرایی دام در مرتع به منظور متعادل‌کردن استفاده از گیاهان وجلوگیری از فشار چرای شدید بر گیاهان مرغوب است. یکی از مشکلات مدیریت مرتع دراعمال سیستم‌های چرایی نبود شناخت از رفتار تولید گیاهان در ماههای مختلف فصل چرابود، از این رو علیرغم پیش‌بینی سیستم‌های چرایی در طرح‌های مرتعداری، کمتر اجرایسیستم‌های چرای تناوبی و تناوبی - استراحتی و یا سایر سیستم‌های چرایی امکان‌پذیرمی‌شد. برای اینکه بتوان این سیستم‌ها را اجرا کرد ناگزیر باید هر قطعه‌ای که برایچرای دام منظور می‌شود دارای علوفه کافی برای دوره زمانی پیش‌بینی شده باشد ویکنواختی چرا از مرتع اعمال گردد. با شناخت رفتار تولید گیاهان در ماه‌های مختلف وهمچنین آگاهی از میزان مصرف دام از آن گیاه می‌توان برای هر قطعه متناسب با تقویمچرای پیش‌بینی شده‌، گیاهانی را در آن تناوب موردحمایت قرار داد و عملیات اصلاحمرتع را با استفاده از آنان انجام داد که بین زمان پیش‌بینی شده برای چرا و زمانحداکثر تولید گیاه موردنظر تطابق داشته باشد. از این طریق تامین علوفه موردنیازدام، برای ماههای بعدی سایر قطعاتی که پیش‌بینی شده‌اند گیاهانی که در آن ماهها بهتولید حداکثر می‌رسند می‌توان در آن قطعه وارد کرد.‌

انتخاب گیاهان مناسب برای عملیات اصلاح مراتع کشور یکی ازارزنده‌ترین نتایج این طرح است که می‌تواند تحولی در برنامه‌های اصلاح مراتع کشورایجاد کند و زمینه ایجاد تنوع زیادی را در ترکیب پوشش گیاهی مراتع فراهم کند و ازاین رهگذر ضمن کمک به پایداری تولید، کیفیت تغذیه دامهای استفاده‌کننده از مراتع رابهبود بخشد.

بررسی رفتار چرایی دام از دیگر نکات موردبررسی در این طرح است. رفتار چرایی چهار نوع دام شامل گوسفند، بز، شتر و گاو بومی که از مرتع چرا می‌کننددر این طرح موردبررسی قرار می‌گیرد. نحوه بررسی بدین گونه است که یک شبانه‌روز درهر ماه بر روی دام موقعیت یاب جغرافیایی(‌‌GPS) نصب می‌شود و اطلاعات مربوط بهمسافت طی شده توسط دام، سرعت حرکت دام، مدت استراحت دام، مسیر حرکت دام در مرتع،زمان صرف شده برای چرا، مدت زمان حرکت دام در مرتع، این اطلاعات به صورت جدول و‌نقشه تنظیم می‌گردد. نقشه استخراجی با نقشه توپوگرافی و شیب تطبیق داده می‌شودشیبها دامنه تغییرات ارتفاعی که دام در آن چرا کرده است، از آن استخراج می‌شود. نظربه اینکه این اطلاعات در هر ماه استخراج می‌گردد، روند تغییرات در ماههای مختلف درقسمتهای مختلف مرتع مورد بررسی قرار می‌گیرد. از نتایج این طرح می‌توان مشخص کرددام چه مقدار علوفه استفاده می‌کند. در چه شیبهایی حرکت می‌کند و اثر چرای دام برگیاهان مناطق پرشیب تا چه اندازه است و از طریق بررسی اثرات چرا بر گیاهان مختلف،اندازه مناسب شیب اراضی مرتعی را در شرایط مختلف کشور برای چرای دام در مراتع راتعیین کند.‌

همچنین برای تعیین میزان ترجیح دام برای چرا از گیاهان مختلف،به عبارت دیگر برای تعیین ارزش رجحانی گیاهان مرتعی از دو روش زمان‌سنجی با استفادهاز دوربین فیلمبرداری و روش اندازه‌گیری مقدار مصرف شده گیاه توسط دام استفادهمی‌شود.

علاوه بر این برای تعیین زمان مناسب ورود دام به مرتع و زمانمناسب خروج دام از مرتع مراحل مختلف فعالیت‌های حیاتی گیاه مورد بررسی قرارمی‌گیرد، همزمان با آن تغییرات وضعیتی رطوبتی خاک که بخصوص در مناطق نیمه استپی وبرفگیر از مسائل با اهمیت برای تعیین زمان ورود دام به مرتع است مورد بررسی قرارمی‌گیرد و براساس آمادگی گیاه و خاک زمان مناسب ورود دام به مرتع و خروج آن از مرتعمشخص می‌شود.برای تعیین حد بهره‌برداری مجاز گیاهان مهم مرتعی از طریق شبیه‌سازیچرای دام شدتهای مختلف برداشت در ماههای مختلف بر روی گیاهان به نحوی اعمال می‌شودکه در هر تیمار جمع برداشت‌های صورت گرفته در کل ماه‌هایی که بررسی‌ها انجاممی‌گیرد برابر با مقدار پیش‌بینی شده در تیمار مورد نظر باشد.‌

لازم به ذکر است برنامه‌ای برای افزایش اثربخشی تحقیقات در امرتوسعه و بهبود مراتع وجود دارد که براساس آن موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور باجمع‌بندی که در پایان سال ۱۳۸۴ از فعالیتهای گذشته خود به عمل آورد به این نتیجهرسید که خلا یک برنامه یکپارچه که در آن ارتباط بین طرحها و پروژه‌های مختلف موردتوجه قرار گرفته باشد و همچنین تمامی بخشهای تحقیقاتی که مرتبط با منابع طبیعی کشوردر حوزه تحقیقات فعالیت می‌کنند ارتباطشان در چارچوب یک برنامه‌ای هدفمند تعریف شدهباشد، وجود دارد. از این رو از ابتدای سال ۱۳۸۵ تدوین برنامه‌های راهبردی را دردستور کار خود قرار داد که خوشبختانه متعاقب این موضوع سازمان تحقیقات و آموزش وترویج (تات) نیز موضوع را مورد توجه قرار داد و سایر موسسات را نیز به سمت تدوینبرنامه‌های راهبردی هدایت و آنها را ملزم به تدوین برنامه‌های راهبردی کرد. اینبرنامه‌ها با تاکید وزارت جهادکشاورزی بر یکجا دیدن برنامه‌های اجرایی و تحقیقاتیبه صورتی که در آن مشخص شود نهادهای اجرایی برنامه‌هایی که در دستور کار دارندکدامیک براساس بررسی‌های کارشناسی باید ادامه یابد، کدامیک باید مورد بازنگری واصلاح قرار گیرد و حتی برخی از آنها کاهش یافته و یا ادامه نیابد، باید مشخص شود کهتحقیقات در قالب چه برنامه‌ای پشتیبانی از برنامه‌های اجرایی را برای افزایشبهره‌وری منابع و پایداری تولید باید در دستور کار قرار دهد. مسئولیت این امر بهعهده تحقیقات گذاشته شد که با همکاری تنگاتنگ نهادهای اجرایی برنامه را تدوین کندبه نحوی که تمام ذینفعان برنامه در تدوین آن مشارکت داشته باشند و نقطه نظرات آنهالحاظ شده باشد. نظر به اینکه این موضوع بعد از مطرح شدن ضرورت تصویب برنامه درشورای معاونین وزارت موضوعیت یافت، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور که چارچوبکلی برنامه‌های خود را تا اواخر سال ۱۳۸۶ تدوین کرده بود، برای تدوین برنامهیکپارچه تحقیقات و دستگاه اجرایی مرتبط با موضوع نخست با هماهنگی ریاست سازمانجنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور نتایج کار خود را تا آن مقطع در شورای معاونین یادشده ارائه کرد. در آن جلسه نحوه هماهنگ و یکپارچه کردن برنامه تحقیقات و اجرا موردبررسی و تصمیم‌گیری قرار گرفت.‌

براساس تصمیم اتخاذ شده مقرر شد هر موضوع از جمله تحقیقات مرتعبا دفتر مرتبط با خود که در مورد مرتع دفتر امور مراتع کشور مرتبط با موضوع بود،کار تکمیل و تدوین برنامه را بصورتی که برنامه یکپارچه تحقیق و اجرا در آن لحاظشود، در جلسات کارشناسی پیگیری گردد. نکته‌ای که در این خصوص یادآوری آن ضروری استنقش مرتعداران که مخاطبین اصلی برنامه‌ها هستند می‌باشد به نحوی که ۴۵ نفر ازدامداران که نماینده ۱۵۷۱ دامدار از استانهای مختلف هستند نقطه نظراتشاناخذ شدهاست.‌

این برنامه به عنوان سند پایه برای فعالیتهای آینده تحقیقات واجرا خواهد بود. راهبردهای مختلف برای تحقق اهداف تعیین گردیده و راهکارهای اجرایهریک راهبردها نیز پیش‌بینی و طرحها و پروژه‌ها در هر زمینه مشخص و منابع مالی وانسانی مورد نیاز برنامه مشخص شده است. علاوه بر این به منظور استفاده بهینه ازتمام ظرفیتهای ملی جایگاه فعالیت و مشارکت بخش خصوصی که همان مرتعداران و مخاطبیناصلی دولت در اجرای برنامه هستند، مشخص گردیده است. نظر به اینکه سند با مشارکتذینفعان تدوین شده است از این رو از پشتیبانی خوبی برخوردار است. یادآور می‌شود یکیاز عوامل بسیار موثر در پیشرفت تنظیم این سند فراهم شدن زمینه همکاریهای نزدیکتحقیقات و اجرا در طرحهای پیش گفته است.‌

منبع : سایت آفتاب