تمامی روش های درمان حیوانات که تا زمان ظهور شیمی درمانی و استفاده از داروهای شیمیایی، به کار می رفته است را می توان در زمره روش های سنتی دامپزشکی به حساب آورده و طبقه بندی کرد اصطلاح بیطاری یا دامپزشکی سنتی (دامپزشکی قومی)، در سال ۱۹۸۶ توسط مک کرکل ابداع و به کار گرفته شده است. دامپزشکی سنتی، زمینه فرهنگی روش های سنتی بهداشت و درمان دام ها را نیز در بر می گیرد.


سابقه دامپزشکی سنتی به گذشته های بسیار دور باز می گردد. هم زمان با اهلی کردن حیوانات، دامداران به موضوع بهداشت آنها توجه نموده اند. مواد و شروع راهبرهای سنتی دامپزشکی از هزاران سال پیش در آسیا شناخته شده اند. هند، کشورهای یونانی - عربی و چینی از مراکز باستانی دامپزشکی سنتی محسوب می شوند. نظام های طب باستانی برخی از کشورهای آسیایی بر نظام دامپزشکی، تاثیرگذار بوده و هست. امروزه نیز بسیاری از روش های دامپزشکی سنتی در کشورهای آسیایی مختلف به ویژه هند، نپال، سریلانکا، پاکستان، بنگلادش، میانمار، تایلند، اندونزی، مالزی، چین، لائوس و فیلیپین مورد استفاده قرار می گیرد.

اطلاعات متفاوتی در زمینه تاریخچه دامداری و دامپزشکی کشورهای مختلف، از جمله هندوستان وجود دارد. سابقه دامپزشکی سنتی هند را به دوره امپراتوری آشاکا و حدود ۳۰۰ سال قبل از میلاد مسیح نسبت می دهند. برخی نویسندگان مسایل مربوط به بیماری های دامی و معالجه آنها در هندوستان را به دوره برهما که از ۸۰۰ سال قبل از میلاد، آغاز شده منتسب کرده اند. برهمایی های قدیم، در این دوره، کتاب های زیادی در زمینه بیماری های دام و معالجه آنها نگاشته بودند. در سمپوزیوم جنگل و محیط قدمت استفاده از گیاهان دارویی و روش های دامپزشکی سنتی در کشور هند به ۱۲۰۰ سال قبل از میلاد و دوره شاه آسوکا نسبت داده شده است. پیشینه استفاده از گیاهان دارویی در دامپزشکی کشور هند را به ۵ هزار سال قبل از میلاد مسیح می رسد و به قول یک گروه پژوهشی از سازمان غیردولتی آنترا سابقه دانش بومی دامداری و دامپزشکی در کشور هند به بیش از ۴ هزار سال قبل باز می گردد.

در هندوستان، از دوران شاهزاده بهاراتا، استفاده از مواد و راهبردهای دامپزشکی سنتی بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. در متون زبان سانسکریت و متونی که به زبان های محلی هند نگاشته شده اند، برخی از مواد و راهبردهای دامپزشکی سنتی، ثبت شده است. در حال حاضر نیز تعداد زیادی از این دست نوشته ها و مواد چاپی، موجود است. امروزه سودمندی بسیاری از روش های درمانی دامپزشکی سنتی هند موسوم به دامپزشکی آیورودیک که به زبان های سانسکریت و محلی هند وجود دارند، به اثبات رسیده است و برخی از متون قدیمی مذکور نیز به زبان های امروزی ترجمه شده است.

قدمت دامپزشکی سنتی در کشور سریلانکا نیز به گذشته های دور باز می گردد و ریشه در دامپزشکی سنتی هندوستان دارد. بر اساس افسانه های موجود، پادشاهان پیشین کشور سریلانکا گروه های ویژه ای برای درمان دام و احشام خود داشته اند. برای مثال در قرن سوم، شاه دوتوگمیون پادشاه وقت، تعدادی بیطار برای درمان فیل های سلطنتی خود داشته است. شاه بوداداس نیز خودش به عنوان یک بیطار به درمان حیوانات دربار می پرداخته است.

درمان دام ها در زمان افلاطون و سقراط و پیروان آنها مورد بی اعتنایی و بی مهری بود؛ زیرا آنها اعتقاد داشتند که بشر دارای روح، ولی حبوان فاقد روح و پست است. نظریه اخیر باعث شده بود تا پزشکی از قرب و منزلت برخوردار گردیده، ولی دامپزشکی مورد بی اعتنایی قرار گیرد. اگر چه در این دوران در روم و بیزانس برخی از پزشکان به مداوای حیوانات می پرداختند، ولی این افراد را نیز به معابد راه نمی دادند. بعدها انسان به تدریج و از روی عاطفه به مداوای دام های بیمار توجه کرد، اما ظهور مسیحیت مجددا باعث شد تا درمان دام ها مورد کم توجهی یا بی توجهی قرار گیرد؛ زیرا دین مسیح، حیوانات را فاقد روح می دانست. این وضعیت تا قرن ها ادامه داشت. در قرن های ۱۳ و ۱۴ به دلایل مختلف از جمله کاهش سلطه روحانیون متعصب مسیحی، حیوانات و درمان آنها مجددا مورد توجه قرار گرفتند.

تاریخ دامپزشکی در ایران نیز از قدمت بسیاری برخوردار است. بر اساس شواهد و قراین، در دوران هخامنشی، پارتیان و ساسانیان، درمانگاه هایی برای معالجه و درمان حیوانات وجود داشته است. در برخی از نقوش به جا مانده از آریایی ها، استحمام اسب و گاو و دخول آنها به آب، مجسم شده است. برخی نسخ خطی ملی و دینی که از گذشته های دور در دست است حاوی مباحثی راجع به بهداشت و درمان حیوانات هستند. دکتر تاجبخش، تعداد کتاب های خطی دامپزشکی و جانورشناسی موجودات را حدود ۳۰۰ نسخه ذکر نموده است. برخی از دامپزشکان ایرانی که در گذشته از شهرت خاصی برخوردار بودند، کتبی را در زمینه دامپزشکی تالیف کرده اند.

تا پیش از دوران مغول، فن دامپزشکی ایران حتی غنی تر از غرب بوده است و غربیان همواره در صدد بهره گیری از فنون دامپزشکی رایج در ایران بوده اند. بعد از حمله مغول، فن دامپزشکی در ایران رو به زوال گذاشت تا جایی که در دوران صفویه و قاجار از کارشناسان کشورهای خارجی نظیر انگلستان، روسیه، فرانسه و سوئد برای انجام امور دامپزشکی دامداران ایرانی استفاده می شد.

در دهه های گذشته، در اغلب کشورها دولت ها تلاش کردند تا نظام دامپزشکی جدید را جایگزین نظام دامپزشکی سنتی کنند. نظام دامپزشکی جدید، هزینه های زیادی را بر دولت و یا موسسات اعتباری دیگر، تحمیل می کند. نظام دامپزشکی جدید، در برخی مواقع به عنوان ابزار سیاسی در دست دولت ها و یا گروه های خاص عمل می کند. این نظام بر اساس مدل استعماری توسعه بنا شده و ابزار آن داروهای گران قیمتی است که معمولا از ترکیبات شیمیایی ساخته شده اند و از این نظر با اهداف توسعه پایدار، هم خوانی ندارد.

به دلایل مختلف از جمله معایب و محدودیت های نظام دامپزشکی جدید و نیز محاسن و قابلیت های نظام دامپزشکی سنتی، برخی از دامداران حتی در دوران گسترش روزافزون نظام دامپزشکی جدید، همواره از مواد و راهبردهای دامپزشکی سنتی برای تامین بهداشت و درمان حیوانات خود استفاده کرده اند.

در دهه های اخیر برخی متخصصان علوم جدید دامپزشکی و پژوهشگران نیز به سمت دامپزشکی سنتی گرایش پیدا کرده و به پژوهش های مرتبط با دامپزشکی سنتی علاقه مند شده اند. تعداد روزافزونی از پژوهشگران به ارزیابی مجدد مواد و راهبردهای دامپزشکی سنتی و هم چنین مقایسه آن با مواد و راهبردهای رایج در دامپزشکی جدید، اقدام کرده و معتقدند که درک جامع مواد و راهبردهای دامپزشکی سنتی می تواند در اتخاذ راه حل هایی برای مقابله با مشکلات پیچیده ای که در دهه های اخیر بروز کرده است، مفید واقع شود.

اخیرا در اروپا، تعداد در حال افزایشی از دامپزشکان نیز می کوشند تا با استفاده از مواد و راهبردهای بدیل دامپزشکی نظیر طب سوزنی، هموپاتی و گیاه درمانی بهداشت و درمان حیوانات را تامین کنند.

در دامپزشکی سنتی از مواد و راهبردهای مختلف طبیعی نظیر طب سوزنی، گیاه درمانی، تغذیه درمانی، ماساژ درمانی، حجامت و ...( و ماورای طبیعی (( نظیر دعا و تعویذ و طلسم و ...) جهت سالم و بهره ور نگه داشتن حیوانات و نیز کنترل آفات و بیماری های آنها استفاده می شود. وجه مشترک مواد و راهبردهای اخیر، عدم استفاده از داروهای شیمیایی است.

منبع : سایت آفتاب