مارچوبه گیاهی است چندساله، دو پایه و علفی با نام علمی aspsragus officinalist از خانواده لاله (liliaceae) مارچوبه دارای دو نوع ساقهاست. اول ساقه هوایی نازک به رنگ سبز که پس از برداشت ساقه های جوان به وجود می آیدو ارتفاع آن گاهی اوقات به ۵ متر نیز می رسد. دیگری ساقه های جوان است که قسمت هایقابل استفاده مارچوبه را تشکیل می دهد. طول این ساقه ها بین ۵ الی ۲۵ سانتی مترمتغیر است. این ساقه ها از روی ریزوم ظاهر می شوند و پس از خارج شدن از خاک بایدقطع گردند. مارچوبه در بسیاری از نقاط کشورمان از جمله استان های (اصفهان،آذربایجان غربی و شرقی، مرکزی، فارس، کرمانشاه، دامنه رشته کوه های البرز) کشت وپرورش می یابد.


مارچوبه دارای ترکیباتی چون آسپاراژین، اینوزیت، آسپاراگوز،تاننو اسید سوکسینیک می باشد.

مارچوبه دارای خواص زیادی است:

خوردن آن دید چشم را تقویت می کند، برای تقویت نیروی جنسی مفیداست، ضعف مثانه را برطرف می کند، برای تقویت قلب مفید است، تب بر است، ملین بوده ویبوست را برطرف می کند مارچوبه خونساز است و به ساختن گلبول های قرمز خون کمک میکند. برای افراد عصبی مزاج و آنهایی که مبتلا به ورم مجاری ادرار هستند و مبتلایانبه رماتیسم و سنگ کلیه خوب نیست.

مارچوبه یک سبزی فصل خنک می باشد. مارچوبه بهترین رشد وبالاترین محصول را از نظر کیفیت خوب در آب و هوایی تولید می کند که زمین حاویمارچوبه کمی یخ بزند. در مناطقی که در طول فصل رشد (تابستان) هوا گرم می شود محصولاز کیفیت خوبی برخوردار نیست، چون مواد غذایی در ریشه های ذخیره ای آن اندوخته نمیگردند. در زمستان بهتر است هوا آن قدر سرد شود که قسمت های هوایی (ساقه و برگ) خزانکنند. در مناطقی مانند دزفول در استان خوزستان که زمستان یخبندان ندارند و دارایسرمای ملایم هستند توصیه می شود که قسمت های هوایی قبل از فرا رسیدن فصل زمستان ازفاصله ۱۰ تا ۲۰ سانتی متری سطح خاک قطع گردند. بهترین دما در طول مدت رشد بوته برایمارچوبه بین ۱۶ تا ۲۴ درجه سانتی گراد می باشد. مناسب ترین PH برای رشد مارچوبه بین6تا 6/7 می باشد.

تذکر: ارقام مارچوبه عبارتند از: مری واشنگتن، ردینگ ژالت مارتاواشنگتن و آلت هام واشنگتن و ویکینگ. ارقام مارچوبه براساس رنگ جوانه های خوراکی بهدو دسته تقسیم می شوند: دسته اول دارای رنگ سبز و دسته دوم سبز روشن یا مایل بهسفید است.

آماده سازی خاک

مارچوبه بهترین محصول را در خاک عمیق، حاصلخیز، خنک، آفتابگیر،قوی و با زه کشی خوب می دهد. مارچوبه در خاک های مختلف که از حیث مواد آلی غنیباشند رشد می کند و محصول می دهد ولی به طور اختصاص خاک های شتی و شنی لومی و لومیسیلتی که با مواد آلی و هوموس تقویت شوند بسیار مناسب هستند. مارچوبه درخاک هایاسیدی نمی تواند رشد کند مگر آن که خاک ها به وسیله آهک اصلاح شوند.

در خاک هایی که کمی قلیایی باشند کشت با موفقیت انجام می شود ومحصول می دهد. مارچوبه یک سبزی چندساله است و می تواند ۱۰ تا ۲۰ سال در زمین باقیبماند، لذا در تهیه زمین باید دقت کافی مبذول گردد.

بخصوص چنانچه هدف آن باشد که این گیاه به وسیله بذر تکثیر شود،باید زمین صاف، نرم بدون کلوخ و کاه باشد، شخم عمیق زده شود و بعد از آن کلوخ ها بهوسیله دیسک یا دندانه نرم شوند و زمین تسطیح گردد. مارچوبه به هوموس و مواد آلیزیاد نیاز دارد و نسبت به کودهای حیوانی واکنش مثبت نشان می دهد، لذا قبل از کاشتمارچوبه می توان کودهای حیوانی را به زمین داد. مقدار کودهای شیمیایی نیز با توجهبه مقدار مواد غذایی موجود در خاک حدود ۲۰۰ کیلوگرم ازت، ۸۰ کیلوگرمفسفر، ۳۰۰  کیلوگرم k2oبرای هر هکتار در نظر گرفته می شود. کود ازته را به مقدار ۵۰ درصد درهنگام احداث پشته ها (حدود ۱۰ روز قبل از پایان برداشت محصول) و ۵۰ درصد بقیه را درتابستان به زمین می دهند. کودهای فسفاته پتاسه قبل از احداث پشته ها استفاده میشوند.

تاریخ و فواصل کاشت

موقع انتقال نشاء اوایل بهار می باشد. عمق شیار در خزانه ۲۰ تا۲۵سانتی متر و فاصله دو شیار ۴۰ تا ۶۰ سانتی متر می باشد. در زمین اصلی بوته ها بهفاصله ۴۰ تا ۵۰ سانتی متر در ردیف هایی بین ۹۰ تا ۱۵۰ سانتی متر از یکدیگر کاشته میشوند.

کاشت

ازدیاد مارچوبه به دو روش رویشی و جنسی صورت می گیرد. در کشتمستقیم بعد از آماده کردن زمین، زمین به جوی و پشته تبدیل می گردد. عرض پشته بین یکتا یک ونیم در نظر گرفته می شود. سپس بذور در ته جوی کاشته می شوند. بهتر است بهمنظور سرعت بخشیدن به سبز شدن بذر، بذور قبل از کاشت به مدت ۲۴ ساعت در آب خیساندهشوند آنگاه شیارهایی به عمق یک سانتی کمتر در کف جوی ها ایجاد کرده و بذور را درشیارهای آنها می کاریم و به وسیله خاک سبک و مرطوب آنها را می پوشانیم. تا سبز شدنبذر، چوب ها مرطوب نگه داشته می شوند و آبیاری باید به روش بارانی صورت گیرد. مدتجوانه زدن بذر طولانی می باشد و به عواملی مثل دما و رطوبت خاک بستگی دارد و شایدبین ۱۵ تا ۴۰ روز متغیر باشد. بوته ها در فاصله ۱۰ سانتی متر تنک می شوند و بهتدریج که گیاه رشد می کند، روی بوته و اطراف آن خاک نرم همراه با کود حیوانی پوسیدهداده می شود.

بدین ترتیب در سال اول بوته رشد کامل می نماید و محصولی برداشتنخواهد شد. میزان بذور مورد نیاز در کشت مستقیم بین یک تا دو کیلوگرم در هکتار میباشد. روش مرسوم و متداول کشت مارچوبه تهیه خزانه و انتقال بوته های یک ساله به محلاصلی می باشد. در این روش باید سعی شود که در هنگام انتقال بوته ها به محل اصلی بهریشه ها صدمه نرسد. در هنگام تهیه خزانه باید دقت شود که زمین کاملا آماده و باکودهای حیوانی و شیمیایی تقویت شده باشد.

زمین به شیار تبدیل می شود. عمق شیار ۲۰ تا ۲۵ سانتی متر وفاصله دو شیار ۴۰ تا ۶۰ سانتی متر در نظر گرفته می شود، بذور در ته شیار کاشته میشوند و با رشد بوته ها روی آنها خاک داده می شود. بدین ترتیب بوته ها در سال دومآماده انتقال به محلی اصلی می گردند. موقع انتقال نشاء اوایل بهار است. در هنگامانتقال ابتدا زمین اصلی به جوی و پشته تبدیل می شود. سپس بوته ها به فاصله ۴۰ تا ۵۰سانتی متر از یکدیگر در روی ردیف هایی که ۹۰ تا ۱۵۰ سانتی متر از یکدیگر فاصلهدارند کاشته می شوند. بوته های آماده شده در خزانه را تاج (Crown) می گویند. نحوهانتقال تاج به محل اصلی بدین ترتیب می باشد که در اوایل بهار در ته جوی ها کودحیوانی پوسیده همراه با ماسه و خاک نرم به عمق ۵ تا ۷ سانتیریخته می شود. سپس تاجهای یک ساله در ته جوی ها روی کود پوسیده طوری قرار داده می شوند که فاصله آنها ازیکدیگر حدود ۳۰ تا ۵۰ سانتی متر باشد.

ریشه های بوته روی خاک نرم پخش می گردند. سپس روی ریشه ها بهوسیله خاک و کود پوشیده می شود. به تدریج که تاج شروع به رشد می کند اطراف بوته هاو روی آنها خاک و کود قرار داده می شود. بنابراین تا آخر فصل رشد جوی ها از خاک وکود پر می گردند. بدین ترتیب بوته مارچوبه در سال اول، رشد کافی کرده ولی هیچ گونهبرداشت محصول صورت نمی گیرد. شاید در سال دوم تعداد کمی اسپی یر (spear  ساقه هایهوایی که نسبتا ضخیم بوده و قابل خوردن می باشند) تولید و برداشت شود. برداشت اصلیاز سال سوم شروع می گردد. معمولا مقدار تاج آماده شده از یک هکتار خزانه برای کاشتحدود ۱۰ هکتار زمین اصلی کفایت می کند. در هنگام انتقال تاج های یک ساله باید دقتشود که تاج های ضعیف حذف شود زیرا محصول کمتری می دهند تاج های دوساله و یا سه سالهبرای انتقال مناسب نیستند.

داشت

چون مارچوبه یک سبزی چندساله است بنابراین مراقبت های ویژه لازمدارد. با علف های هرز به شدت باید مبارزه شود. این مطلب در مورد علف های هرزچندساله جدی تر است، در غیر این صورت علف های هرز به طرق مختلف ریشه، ریزوم، غده وبذر، ایجاد مزاحمت می کنند و مبارزه با آنها مستلزم هزینه سنگین می باشد. لذا هنگامآماده کردن زمین، استفاده از انواع علف کش ها توصیه می شود. نرم کردن زمین در اوایلبهار یکی دیگر از کارهایی است که در مورد مزرعه مارچوبه باید انجام گیرد. بدین جهتدر اوایل بهار به منظور مبارزه با علف های هرز و نرم کردن سطح خاک با دیسک سبک،زمین دیسک زده می شود. بدین ترتیب چنانچه قسمت های هوایی بوته ها از سال قبل باقیمانده باشند، از بین خواهند رفت. چنانچه می خواهیم کود شیمیایی به زمین بدهیم بایداین کار در هنگام دیسک زدن صورت گیرد. برای این منظور مقدار ۲۰۰ کیلوگرم در هکتاراز کودهای کامل توصیه می شود.

به منظور سفید کردن ساقه های مارچوبه در اوایل بهار پای بوته وروی آن با کود پوسیده و خاک نرم پوشیده می شود. این کار در سطح وسیع با ماشین آلاتانجام می گیرد. اگر در آخر فصل به زمین کود شیمیایی داده شود بهتر است آن را با خاکمخلوط و بین ردیف ها پخش کرد. مزرعه مارچوبه باید مرطوب و نم دار باشد از این روآبیاری باید مرتب صورت گیرد. این مساله در مناطق خشک اهمیت بیشتری دارد. بوتهمارچوبه مورد حمله حشرات زیادی قرار می گیرد. از مهمترین آنها سوسک مخصوص بوتهمارچوبه می باشد. از بیماری های مارچوبه بیماری زنگ مارچوبه است که برای مبارزهباید از ارقام مقاوم استفاده نمود. جمع آوری بوته های آلوده و سوزاندن، راه دیگربرای مبارزه با آن است.

برداشت

معمولا برداشت مارچوبه از سال سوم شروع می شود یعنی دو سال بعداز انتقال تاج آن به محل اصلی اگر کاشت، داشت و نگهداری مزرعه به خوبی انجام گیرد،شاید در سال دوم تعداد کمی از محصول قابل برداشت باشد ولی بهتر است در سال دوممحصول برداشت نشود. در این صورت بوته ها قوی شده و مواد غذایی در اندام هایزیرزمینی تاج ذخیره می گردد و در طی این مدت به بوته فرصت داده می شود که رشد ریشههایش کامل گردد و به این ترتیب بوته برای سال سوم آماده بهره برداری می شود. قاعدتابرداشت از سال سوم آغاز می گردد. برداشت وقتی شروع می شود که طول بخشی خوراکی بین۱۵تا ۲۵ سانتی متر باشد که آن را می توان از روی سطح خاک و یا از ۲ تا ۵ سانتیمتری زیر خاک قطع نمود. این کار باید را با دقت انجام شود که به ساقه هایی که هنوزاز خاک خارج نشده اند، صدمه ای وارد نشود. برداشت مارچوبه از اوایل بهار شروع شده و۶الی ۸ هفته به طول می انجامد.

چنانچه عمل برداشت بیشتر ادامه یابد، مواد غذایی در ریشه هایمتورم ذخیره نمی شود و بوته برای سال آینده ضعیف باقی می ماند و به منظور سفید کردنبخش خوراکی باید در اوایل بهار روی ساقه به وسیله خاک پوشانده شود. هنگام برداشت میتوان خاک های اطراف را عقب زد و سپس به برداشت اقدام کرد. بهتر است بعد از برداشتمارچوبه بلافلاصله مورد استفاده قرار گیرد. برای این کار آنها را شسته، دو طرف ساقهرا به اندازه کمتر از یک سانتی متر قطع می کنند و به صورت آب پز یا پخته شده بهمصرف می رسانند. در شرایط مناسب دمای ۳ تا ۴ درجه سانتی گراد و با رطوبت نسبی ۷۰ تا۸۰درصد می توان مارچوبه را برای چند ماه نگهداری کرد.

منبع : سایت آفتاب