نقش

فسفر، یکی از عناصر حیاتی برای گیاهان می‌باشد که به اشکال مختلف معدنی و آلی در خاک موجود است. این عنصر در تمام فرایندهای بیوشیمیایی، ترکیبات  انرژی زا و در سازوکارهای انتقال انرژی دخالت دارد. بعلاوه فسفر جزیی از ساختار فسفوپروتئین‌ها،DNA، RNA، فسفولیپیدها، قندهای فسفردار، فیتین و سایر ترکیبات آلی فسفردار است. اشکال معدنی فسفر در تنظیم pH محیط داخلی سلول های موجودات زنده نیز نقش دارند. فسفر همچنین در تولید ترکیب های دارای پیوندهای غنی از انرژی نیز نقشی مهم برعهده دارد.


کمبود فسفر سرعت رشد را کند می‌کند و عملکرد را کاهش می‌دهد و همچنین اثرات سوء بر کیفیت میوه، دانه و کیفیت آن‌ها می‌گذارد. در خاک هایی که فسفر قابل جذب آنها پایین است، خاصیت انباری و مقاومت در برابر سرما نیز کاهش می‌یابد.

غلظت فسفر در بیشتر گیاهان در حدود 1/0 تا 4/0 درصد وزن خشک گیاه می باشد. 

وجود مقادیر کافی فسفر سبب ازدیاد رشد گیاه می گردد. فسفر کافی، همچنین باعث زودرسی محصول به خصوص در غلات می گردد. فسفر نیز عنصری متحرک می باشد و کمبود آن سبب کاهش شدید در رشد کلی می گرد.

علاوه بر این، فسفر در میزان جذب عناصر کم مصرف فلزی توسط ریشه گیاه نیز نقش دارد و میزان جذب این عناصر را افزایش می‌دهد.

فسفر به عنوان یک عنصر ساختمانی در ساخت اسیدهای نوکلئیک نقش دارد و این اسید‌ها ناقل اطلاعات ژنتیکی در گیاه می‌باشند. فسفر عمده ترین ماده‌ای است که سبب خاصیت اسیدی اسیدنوکلئیک می‌شود. فسفر در انتقال انرژی در درختان میوه نقش دارد بنابر این در فعالیت متابولیکی گیاه نقش داشته و بطور غیر مستقیم بر عملکرد محصولات از این طریق تأثیر می‌گذارد. فسفر بصورت ترکیبات آلی فیتات در گیاه ذخیره می‌شود و به همراه سایر عناصر در ساختمان دانة گرده شرکت دارد. این عنصر در تشکیل بذر نقشی اساسی داشته و به مقدار زیاد در بذر و میوه یافت می‌شود. افزایش بیش از حد این ماده در محصولات باغی احتمالا باعث کاهش کیفیت غذایی آن  می‌شود (که مربوط به نسبت اسید فیتیک به روی می‌باشد).

فسفر به عنوان کلید زندگی گیاه لقب گرفته و مهم‌ترین نقش فسفر در گیاه، در انتقال و ذخیره انرژی به صورت مولکول ATP است. فسفر در رشد زایشی و تشکیل گل و غیره نقش مهم و مؤثری دارد.

سفر یکی دیگر از عناصری است که به مقدار زیاد مورد نیاز درختان میوه می‌باشد. به اشکال H2PO4-- و HPO4-- ، بیشتر از اشکال دیگر جذب می‌شود. فسفر در خاک بصورت سنگ فسفات، خاک فسفات و ترکیبات آلی فسفات وجود دارد و شکل معدنی آن بیشتر از شکل آلی می‌باشد. میزان فسفر بخصوص به شکل آلی در افقهای سطحی بیشتر از افقهای زیرین خاک می‌باشد. مقدار متوسط آن در خاک 22/0 تا 1 درصد می‌باشد و متوسط غلظت آن در گیاه 1/0 تا 5/0 درصد می‌باشد. و یکی از نامحلول ترین و سخت متحرک ترین عناصر در خاک می‌باشد و pH خاک در جذب آن بسیار مؤثر است. مناسبترین pH برای جذب فسفر از خاک توسط درختان میوه 5/6 تا 7 می‌باشد. فسفر اثر رقابتی با سایر عناصر دارد بطور مثال محققین معتقدند که افزایش بیش از حد فسفر باعث اختلال در جذب آهن و یا بروز علائم کمبود آن شود. همچنین کلسیم زیاد در خاک  (خاکهای  آهکی ) باعث کاهش فسفر قابل دسترس برای درختان میوه می‌شود و یا ازت بطور غیر مستقیم باعث افزایش جذب فسفر توسط گیاه می‌شود.

مشکلات مصرف زیاد فسفر

بر اثر مصرف زیاد فسفر، گیاه دچار مسمومیت فسفری می‌شود و یا تعادل تغذیه‌ای گیاه بهم می‌خورد.

هم‌چنین در اثر مصرف زیاد فسفر به دلیل اثر آنتا‌گونیستی فسفر با روی، کمبود روی در گیاه  بروز می‌کند. بهترین عنصری که با فسفر اثر آنتا‌گونیستی داشته، عنصر روی است که بر اثر مصرف زیاد فسفر در کشور ما کمبود روی (Zn)، آهن (Fe) و منگنز (Mn) تشدید می‌شود. 

علائم کمبود و بیش بود فسفر

گاهی علائم کمبود فسفر شبیه ازت می‌باشد. در کمبود فسفر رشد بخش هوایی و ریشه هر دو کند و یا متوقف می‌شود. برگها کوتاه، باریک و نازک می‌شوند و در این حالت دمبرگها زاویة کوچکی را با شاخه تشکیل می‌دهند. رشد طولی گیاه عمودی بوده و شاخه‌های جانبی کمتر رشد می‌یابند. تعداد برگها کاهش یافته وجوانه‌ها می‌میرند و تعداد شکوفه‌ها کاهش می‌یابد بنابراین از محصول میوه نیز کاسته می‌شود. برگها به رنگ سبز تیره مایل به آبی یا ارغوانی در می‌آیند و گاهی لکه‌ها و یا نوارهایی به همین رنگ بر روی پهنک برگ ظاهر می‌شود. رنگ ارغوانی که مربوط به مادة آنتوسیانین می‌باشد از مشخص ترین علائم کمبود فسفر در درختان میوه می‌باشد. کمبود فسفر فعل و انفعالات سوخت و ساز نظیر تبدیل قند به نشاسته را متوقف می‌سازد و در نهایت آنتوسیانین در برگ تشکیل می‌شود. علائم کمبود در برگهای پیر مشاهده می‌شود و برگهای جوان سرشاخه‌ها به رنگ سبز طبیعی باقی می‌مانند. در هنگام کمبود فسفر در بعضی از میوه ها، گوشت میوه نرم و شیرة میوه خیلی ترش و خاصیت انباری آن کاهش می‌یابد.

راههای جلوگیری از کمبود و بیش بود فسفر

کودهای رایج برای مصرف در باغهای میوه عبارتند از سوپر فسفات ساده، سوپر فسفات تریپل، فسفات آمونیوم و دو کود جدید که اخیراً به مصرف می‌رسد یعنی بیوفسفات طلایی و کود فسفاته میکروبی می‌باشد. سوپر فسفات ساده حاوی 20% P2O5 وسوپر فسفات تریپل حاوی 46% P2O5  هستند. مونوفسفات آمونیوم دارای 11% ازت و 48% P2O5 است. فسفاتهای آمونیوم به دلیل داشتن عیار بالای مواد غذایی و تمایل کم به جذب رطوبت و کلوخه شدن، مصرف بیشتری دارند. بیوفسفات طلایی با داشتن 20% P2O5 ، گوگرد و روی و کود فسفاتة میکروبی پودری با داشتن حدود 20%  P2O5 گوگرد و روی به عنوان کودهای مناسب فسفر دار برای مصرف در باغهای میوه شناخته شده اند. از آنجایی که حرکت فسفر در خاک به سختی صورت می‌گیرد توصیه می‌شود در هنگام احداث باغهای میوه و کاشت نهالها حتماً در بستر کاشت از کودهای فسفاته (در صورت نیاز خاک) استفاده شود. همچنین در باغهای احداث شده و بارور بصورت چالکود و یا کانال کود می‌توان از کودهای فسفاته استفاده نمود. مصرف کودهای فسفاته تأثیری بر آفات و بیماریهای درختان میوه نداشته ولی بعلت اثر رقابت، در جذب سایر عناصر غذایی مؤثر خواهد بود.

مشخصات‌ فنی‌ برخی‌ از کودهای‌ فسفاته چنین می‌باشد‌:

کود دی‌ آمونیوم‌ فسفات ‌DAP

ازت‌ کل‌ حداقل‌18 درصد، فسفاتهای‌ قابل‌ استفاده‌ حداقل‌46 درصد برحسب‌P2O5 ، فسفاتهای‌ محلول‌ در آب‌ حداقل‌41 درصد برحسب‌P2O5 ، نم‌ (رطوبت‌) حداکثر یک‌درصد. حداقل‌95 درصد دانه‌ها دارای‌ قطر 2 تا 4 میلیمتر  باشند.

اثر فسفر موجود در این کود بر روی درختان میوه مشابه تأثیر سوپرفسفات تریپل است. خاصیت اسیدزایی این کود به علت یون آمونیوم موجود در آن بیشتر از سوپر فسفات می‌باشد.

بیوفسفات طلایی

این کود یکی از تولیدات کودی داخل کشور می‌باشد که در کیسه‌های 50 کیلوگرمی‌عرضه می‌شود. هر کیسه حاوی 30 کیلوگرم خاک فسفات غلیظ شده ، 10 کیلوگرم گوگرد پودری، 8 کیلوگرم کود آلی و دو کیلوگرم سولفات روی به همراه یک کیسه نیم کیلوگرمی‌باکتری تیوباسیلوس می‌باشد.

کود سوپرفسفات‌ تریپل‌ (غلیظ)

فسفاتهای‌ قابل‌ استفاده‌ حداقل‌46 درصد برحسب‌P2O5 ، فسفاتهای‌ محلول‌ در آب‌حداقل‌ درصد برحسب‌P2O5 ، اسید فسفریک‌ آزاد حداکثر 5/1 درصد، نم (رطوبت)‌ حداکثر یک ‌درصد، دانه‌بندی‌ حداقل‌95 درصد قطر 4-2 میلیمتر. این کود اندکی اسیدزا بوده ولی در خاکهای آهکی تأثیری بر روی pH خاک ندارد. بر خلاف سوپرفسفات ساده، گچ به صورت ناخالص در این کود وجود ندارد.

کود منوفسفات‌ آمونیوم‌ (MAP)

این‌ کود محتوی‌12 درصد ازت‌، 60 درصد فسفر (P2O5) بوده‌و کودی‌ است‌محلول‌و درسیستم‌ آبیاری‌ قطره‌ای‌ و سایر روشهای‌ آبیاری‌ تحت‌ فشار می‌توان ‌ از آن‌ به‌ سهولت‌ استفاده‌ کرد.

کود سوپرفسفات‌ ساده ‌PO4H2)2Ca, CaSO4, 2H2O )

فسفاتهای‌ محلول‌ در آب‌ حداقل‌14 درصد، رطوبت‌ حداکثر 12 درصد، اسید فسفریک‌آزاد حداکثر 4 درصد.

 

کود پلی‌ فسفات‌ آمونیومPo3NH4)n )

ازت‌(N)  14درصد، فسفر(P2O5)  حداقل‌60 درصد، درصد مواد غیرمحلول‌ حداکثر یک‌درصد، این‌ کود به‌ شدت‌ جاذب‌الرطوبه‌ است‌ و باید  به‌ صورت‌ محلول‌ تهیه‌ شود و تنها در سیستم آبیاری تحت فشار قابل مصرف می‌باشد.

اسید فسفریک‌ خالص‌ (H3PO4)

از این‌ اسید نیز می‌توان‌ به‌ صورت‌ کود در روشهای‌ آبیاری‌ تحت‌ فشار استفاده‌ کرد. این‌ کود محتوی‌54 درصد فسفر (P2O5)  می‌باشد.

کود میکروبی‌ فسفاته‌

فسفر(P2O5)   حداقل‌ 23 درصد، اندازه‌ ذرات‌90 درصد بین4‌-2 میلیمتر، به‌رنگ‌خاکستری‌تیره‌، کادمیم‌ کمتر از 25 میلیگرم‌ در کیلوگرم‌، حداقل‌ تعداد  باکتری حل‌کننده‌ فسفات‌در هر گرم‌کود(105)100000 عدد، حداکثر رطوبت‌ 5 درصد.

منبع : وبلاگ دانشکده کشاورزی سراوان