کلیات گیاهشناسی-2

سلولهای کلاهکمعمولا نظم خاصی ندارند، ولی در برخی گیاهان ، سلولهای مرکزی یا میانی کلاهک ساختارمنظم موسوم به Columella را تشکیل می‌دهد. سلولهای کلاهک ماده چسبنده و آبدار موسومبه موسیژل ترشح می‌کنند که احتمالا وظیفه دیکتیوزومهای دستگاه گلژی این سلولهااست.ماده از پلاسما لک خارج شده و یک محیط کشت خوبی برای باکتریهای خاک ایجادمی‌کند که با ریشه ارتباط دارند و در امر جذب مواد و املاح به ریشه کمک می‌کنند. کلاهک مرکز دریافت جاذبه زمین است. اگر کلاهک را حذف کنیم، رشد ریشه به طرف پاییننخواهد بود. در مورد کلاهک ، ساختارهای دریافت کننده اثر جاذبه، دانه‌های نشاستههستند که به دلیل نقش آنها در دریافت جاذبه ، استاتولیت نام دارند. سلولهای حاویدانه‌های نشاسته ، استاتوسیت نام دارند، که در قسمت مرکزی کلاهک قرار دارند.

ـ منطقه تقسیم سلولی : این منطقه متشکل از پرومریستم و مریستماولیه است. که در بالای کلاهک قرار دارد. در این منطقه سلولها ، تقسیم می‌شوند. مریستم انتهایی ریشه هم وظیفه تولید سلولهای کلاهک را دارد و هم سلولهای جدید را بهپیکر گیاه اضافه می‌کند. مریستم انتهایی ریشه منطقه‌ای به نام منطقه آرام یا خاموشدارد. تعدادی از سلولها در قسمت مرکزی آن ، تقسیم میتوزی کمتری دارند و غیر فعالهستند، این منطقه را منطقه راکد یا quiescent center نام دارد. این سلولها به عنوانسلولهای ذخیره هستند.

ـ منطقه نمو طولی: پس از منطقه تقسیم سلولی ، منطقه نمو طولیقرار دارد. در این منطقه ، سلولها سریعا رشد می‌کنند. طول آنها افزایش می‌یابد وگاهی ده برابر اولیه می‌شود. طول این منطقه در حدود ۱ - ۱۰ میلیمتر است. رشد طولیریشه‌ها به علف رشد طولی سلولهای موجود در این منطقه است. به این منطقه ، منطقهتمایز هم گفته می‌شود.

ـ منطقه بلوغ : بالای منطقه طولی ، منطقه بلوغ قرار دارد که بهمنطقه تارهای کشنده موسوم است. در این منطقه برخی از بافتها ، بالغ شده‌اند. ازجمله اپیدرم یا بشره ریشه که تولید تارهای کشنده را کرده است.

ـ منطقه بافتهای اولیه : بالای منطقه تارهای کشنده ، منطقهبافتهای اولیه است. که همه بافتها در این منطقه بالغ شده‌اند. ریشه‌های ثانویه فرعیدر این منطقه از لایه ریشه‌زا ، تشکیل می‌شوند و در ریشه‌های دارای رشد ثانویه ،مریستمهای جانبی در بین بافتهای اولیه ، تشکیل می‌شوند.ریشه‌ها ، متناسب با اعمال وکاری که انجام می‌دهند، ممکن است تغییراتی حاصل کنند که به برخی از آنها اشارهمی‌کنیم.

ـ ریشه غده‌ای : در این ریشه‌ها ، ریشه اصلی و فرعی ، پس ازآنکه رشد معمولی خود را تمام کردند. رشد راسی آنها متوقف شده ، در بافتهای آنهامواد ذخیره‌ای ، متراکم و انباشته می‌گردد. ریشه‌های غده‌ای از ساقه‌های غده‌ایمانند غده سیب زمینی ، به علت نداشتن جوانه به خوبی متمایز هستند. شکل کلی ریشه‌هایغده‌ای تقریبا دوک مانند است، ولی ممکن است کروی یا تخم مرغی شکل نیز بشوند. بهتریننمونه مورد مثال در غده‌های ریشه‌ای ، غده کوکب است.

ـ مورفولوژی غده کوکب : چون غده‌های کوکب از ریشه‌های نابجابوجود می‌آیند، بنابراین غده‌ها به صورت دسته‌ای در بخش پایین پایه هوایی گیاه ، درخاک قرار می‌گیرند. هر کوکب دارای بخش فوقانی متورم و بخش پایینی نازک و باریک است. از لحاظ مواد ذخیره‌ای ، مواد اندوخته‌ای غده کوکب از جنس پلی ساکاریدی به ناماینولین است. این ماده در فصل تابستان در ریشه‌های فرعی کوکب متراکم شده ، سبب تورمو غده‌ای شدن آن می‌گردد. در اواخر پاییز و اوایل زمستان برگهای بخش فوقانی ساقهخشکیده ، از بین می‌روند.ساقه در بن چسبیده به غده‌ها هستند، باقی مانده ، در بهارآینده از همین قسمتهای ساقه ، جوانه‌های نابجا آغاز به رشد کرده ، با صرف مواداندوخته‌ای غده ، ساقه برگدار جدیدی و گیاه جدیدی را بوجود می‌آورند. وقتی ساقه‌هایکوچک بخوبی رشد کردند و غده‌های مربوط به آنها ، اندوخته‌های خود را از دست داده وتو خالی پلاسیده شدند. از بین می‌روند. از این پس ریشه‌های نابجای جدیدی در بنساقه‌های تازه ، ظاهر شده ، در طول تابستان با اندوختن اینولین متورم و غده‌ای شده، به نوبه خود در بهار دیگر ، رویش جوانه‌های تازه و تشکیل گیاه جدید را تضمینمی‌کنند.

ـ ریشه‌های مرکب : مانند ریشه ثعلبها که غده‌ای ساده یا پنجه‌ایشکل هستند. هر غده در این ریشه‌ها از الحاق چندین ریشه فرعی بوجود می‌آید. چنانچهاز این ریشه‌ها ، برش عرضی بگیریم، چندین استوانه آوندی پراکنده در یک پارانشیمعمومی دیده می‌شود.

ریشه‌هایی که وظیفه مکانیکی دارند:مانند ریشه‌های خار مانندبعضی از نخلها و یا ریشه‌های هوایی لور (Ficus bengalensis) و ریشه زانیشلیا (Zannichellia)، از این دسته به شمار می‌روند.

ـ ریشه‌های مکنده :گیاهانی مانند سس ، دارواش (Viscum album) وگل جالیز دارای ریشه‌های مکنده‌ای هستند که وارد تنه گیاه میزبان می‌کنند. و شیرهغذایی آنها را جذب می‌کنند.

ـ ریشه‌های برگی شکل : ریشه بعضی از ثعلبهای نواحی حاره که درسطح خاک یا در هوا قرار دارند مانند برگ یا ساقه‌های جوان دارای کلروپلاست فراوانبوده و عمل تثبیت کربن را انجام می‌دهند. به این ریشه‌ها ، ریشه‌های برگی گفتهمی‌شود، گیاه تراپاناتانس (Trape natans) که یک گیاه آبزی است، در محل بندها ساقهدارای ریشه‌های نابجای سبز رنگ با کلروفیل فراوان است. این ریشه‌های نابجای ساقهوقتی بر اثر رشد ساقه در عمق بیشتر آب فرو می‌روند، به تدریج کلروپلاست خود را ازدست داده رنگ تیره به خود می‌گیرند.

مورفولوژی ساقه

از دیدگاه مورفولوژی ساقه اندامی است که در هوا ، روی خاک یامانند ریشه گاهی در زیر خاک و یا در آب قرار گرفته و حامل برگها و اندامهای زایشیاست.

شکل کلی ساقه به صورت مخروط است که در ناحیه یقه یعنی در سطحخاک که قطر بیشتری داشته ، در انتها باریک است. بعضی از گیاهان مانند نخلها ساقهاستوانه‌ای دارند. ساقه در نهاندانگان تنوع فراوان داشته و به صورت ریزوم پیاز ،ایستاده ، خزنده ، غده‌ای ، شناور ، گوشتی و حتی برگ مانند هستند. طول ارتفاع و عمرساقه در نهاندانگان بسیار متفاوت است و از چند روز تا چندین سال و از قطر چندمیلیمتر تا چندین متر فرق می‌کند. عمر ساقه تا شش هزار سال نیز دیده شده ، طول آندر عده‌ای از درختها تا ۱۰۰ متر هم رسیده است. در عده‌ای از گیاهان خزنده نواحیحاره طول ساقه از ۳۰۰ متر تجاوز می‌کند.

رشد قطری در ساقه گیاهان دو لپه‌ای نامحدود ، ولی در گیاهان تکلپه محدود و یا رشد قطری ندارد. محل اتصال برگ روی ساقه معمولا همراه با کمیبرجستگی به نام گره است و در محل اتصال برگ و ساقه معمولا مریستم مولد جوانه وجوددارد. فاصله بین دو گره را اصطلاحا میان گره می‌گویند. ساقه اصلی یا تنه گیاه ازرشد جوانه راس (ژمول) که بین لپه‌های گیاهک دانه وجود دارد ناشی می‌شود. از رشدجوانه‌های جانبی ساقه اصلی ، ساقه‌های فرعی یا ساقه گل دهنده (گل آذین) که کاملامشابه به ساقه اصلی هستند ظهر می‌شوند.

ـ تنوع ساقه در نهاندانگان : ساقه نیز مانند ریشه نسبت به محیطزیست وظیفه و کاری را که به عهده دارند، تغییر شکل داده ، انواع متفاوت دارند. بدیهی است که این تغییر شکل ارتباطی به وضع انشعابات ساقه یا شکلی که بر اثر اینانشعابات پیدا می‌کنند ندارد. ساقه به جز در گیاهان علفی که به علت کیفیت تورژسانسسلولها حالت ایستاده دارند، در گیاهان چوبی وجود بافت استحکامی یا مقاوم عامل اصلیایستادگی ساقه بشمار می‌رود.بافت استحکامی که در ساقه ها باعث حالتها و انواع مختلفساقه می‌شود مانند ساقه‌های پیچنده ، پیچان ، بالا رونده‌ها که با رفتن آنها بر اثرپیچیدن به دور محل یا به کمک پیچکها که از تغییر شکل ساقه و یا برگ بوجود می‌آیندصورت گرفته یا به کمک ریشه‌های نابجا و مکنده و خارها و عوامل دیگر است که به تکیهگاه چسبیده ، بالا می‌روند شکل کلی ساقه‌های بالا رونده تقریبا مشابه هم و تقریباهم نواری شکل ، شیاردار و غالبا با پیچ و غالبهای مخصوصی هستند و جهت پیچش ساقه‌هایپیچان در گونه‌های مختلف معمولا ثابت است. ساقه‌های پیچان در ساختار داخلی نیز باساقه‌های عادی اختلاف داشته ، گاهی دارای چند استوانه آوندی بوده ، حتی در منطقهپوشش نیز غالبا دارای دسته‌های آوندی هستند.ساقه‌های خزنده که روی زمین می‌خزند،گاهی عامل تکثیر غیر جنسی به شمار آمده از محل گره‌ها ، یا بندهای آنها ریشه‌هاینابجا خارج شده ، در خاک فرو می‌روند. چنانچه قسمتی از این نوع ساقه‌ها را که ریشهنابجا دارند از آن جدا کرده جدا بکارند، قسمت مزبور به زندگی خود ادامه داده ، رشدکرده ، پایه جدیدی از گیاه را بوجود می‌آورد (روشی که در تکثیر توت فرنگی بکارمی‌رود)، به ساقه‌های خزنده دارای ریشه نابجا و دارای قدرت تکثیر رویشی ، استولونمی‌گویند.

ـ تغییرات ساقه‌های فرعی : ساقه‌های فرعی نسبت به محیط و کار ،ممکن است دچار تغییرات شدید شده ، به پیچک یا خار تبدیل شوند. خارهایی که نسبت بهنیاز گیاه از تغییر شکل ساقه بوجود می‌آیند ممکن است ساده ، منشعب و یا فاقد برگباشند.

ـ کلادود یا برگ نما : یکی از تغییرات عمیق ساقه‌های فرعی ،تبدیل شدن آنها به فیلوکلاد یا کلادود است. کلادود یا برگ نماها نشانه‌های کوتاهیهستند که تقارن محوری خود را کم و بیش از دست داده ، کم و بیش پهن شده و شباهتی بهبرگ معمولی را پیدا کرده‌اند. کلادودها از نظم خاص قرار گرفتن برگها روی ساقه پیروینکرده ، همان حالت انشعابات ساقه را حفظ می‌کنند. ساختار درونی کلادودها ، تقریباهمان ساختار درونی ساقه است و علاوه بر این روی این برگهای کاذب همانند شاخه‌هایجوان ، جوانه‌های جدید بوجود می‌آیند. بهترین نمونه کلادودها را در گیاهان تیرهمارچوبه ، بخصوص در کوله خاص و در همیشک که گل فروشها به غلط به آن بامبوسمی‌گویند.

ـ ساقه‌های فرعی آبدار یا گوشتی : ساقه اصلی نیز گاهی گوشت‌دار، یا آبدار می‌شوند. در حالت اخیر ساقه‌های فرعی نیز مانند ساقه‌های اصلی گوشت‌دارمی‌شوند. این حالت را به ساقه‌های گیاهان نواحی شور ، مانند بعضی از نسها تیرهاسفناج و همچنین در کاکتوسها و فرفیونهای گوشت‌دار نواحی حاره می‌توان دید. ایندسته از ساقه‌ها غالبا ظاهری بدون برگ داشته ، برگهای آنها غالبا تبدیل به فلسهایکوچک و یا خارمانند می‌شوند. ساقه‌های گیاهان گوشت‌دار نواحی گرم و خشک و یا شورغالبا شکل بندبندی دارند. ساقه‌های غده‌ای حالت دیگری از تغییر شکل ساقه به شمارمی‌آیند.

ـ ساقه‌های غده‌ای : حالت دیگری از تغییر شکل ساقه به شمارمی‌آیند. تشکیل ساقه‌های غده معمولا از هنگام رویش گیاهک و از تورم ساقچه اصلی کهروی لپه‌ها قرار دارد و یا از تورم محور زیر لپه‌ای آغاز می‌شود. در هر حال اینساقه‌های غده‌ای مانند سیلکلامن و بعضی از آلاله‌ها برخلاف ریشه یا ریزوم غده‌ایهمیشه در سطح خاک قرار می‌گیرند.

ـ ساقه زیرزمینی یا ریزومها : ریزومها در زیر خاک قرار داشته ،دارای جوانه و برگهای فلسی شکل‌اند. ساقه‌های زیرزمینی معمولا به صورت محورهای افقیدر زیر خاک قرار گرفته ، کمتر حالت عمودی مانند ریشه را در خاک دارند. ریزومها نیزمانند استولن‌ها می‌توانند عامل تکثیر غیر جنسی گیاه باشد. زیرا از این اندام‌هایزیرزمینی نیز علاوه بر ساقه‌های هوایی ریشه‌های نابجا (مانند ریزوم زنبق یا مهرسلیمان) ریزومها غالبا مواد غذایی نظیر نشاسته را در خود ذخیره می‌سازند.

ساقه‌های زیرزمینی علاوه بر شکل ریزومی ساده ، گاهی اشکال مختلفدیگر داشته ، مانند غده سیب زمینی که بخشی از ریزوم با چندین میان گره است که باذخیره و تراکم مواد نشاسته‌ای بطور غیر طبیعی قطور می‌شود در سیب زمینی هر قدرتعداد میان گره‌ها در تشکیل غده بیشتر و محیط رویش مساعدتر باشد، غده حاصل بزرگترخواهد بود. روی غده سیب زمینی معمولا جوانه‌هایی که تعداد آنها معرف میان گره‌هایتشکیل دهنده غده است وجود داشته ، سطح آنرا پوشش چوب پنبه‌ای می‌پوشاند.

ـ سوخ‌ها : دسته دیگری از ساقه‌های زیرزمینی‌اند که غالبا بسیارکوتاه ، متورم و حاوی مواد غذایی فراوان هستند. شکل سوخ‌ها غالبا کروی بوده ، بالاو پایین آنها فرورفتگی دارد (مانند سوخ زعفران). سوخ‌ها مانند سایر ساقه‌هایزیرزمینی پوشیده از برگهای فلس مانند بوده ، انواع مختلف دارند. مانند سوخ پیازهاکه مواد غذایی در برگهای فلس مانند آنها ذخیره شده یا سوخ سیر که مواد غذایی درتنها پوشش جوانه‌های زیرزمینی آن اندوخته می‌گردد. جوانه‌های جانبی واقع در کنارفلسهای زیرزمینی سوخ می‌توانند در شرایط مناسب رشد کرده ، ساقه‌های هوایی را بوجودآورند(در پیاز معمولی جوانه‌های جانبی کمتر رویش می‌یابند)

ـ محورهای برگی :محور هوایی اکثر گیاهان تک لپه‌ای از نظر وضع ومسیر آوندها نوعی ساقه برگی به شمار می‌آید. زیرا تمام دستجات آوند این نوع ساقه‌ها، ناشی از کامبیوم خارج آوندی است که در حاشیه بخش پوستی ساقه قرار دارد. آوندهایحاصل از کامبیوم مزبور پس از طی چند میان گره متوجه بخش داخلی محور ساقه شده ، پسبا یک انحراف سریع گریز از مرکز ، از آن خارج و وارد برگ می‌گردند به عبارت دیگرساقه هوایی گیاهان تک لپه‌ای ناشی از اجتماع دستجات آوندی برگها هستند.

/ 0 نظر / 81 بازدید